در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
گفتگو با دکتر اسکندر مختاری مدیر پروژه نجات بخشی میراث فرهنگی بم
ارگ تاریخی بم احیا میشود
زمین لرزهای ویرانگر با مقیاس 5/6 ریشتر 25 دیماه 1382 شهر تاریخی و کویری بم در استان کرمان را لرزاند و موجب تلفات انسانی، بیخانمانی عدهای کثیر از ساکنین بم و حومه و نیز ویرانی و خسارات عظیم به میراث فرهنگی کشور گردید. چنین حادثه هولناکی در تاریخ دو هزار ساله بم بیسابقه بوده است. اثر زلزله بر ارگ کهن و تاریخی در جوار شهر با ساختار گلین و سنگی نیز بسیار شدید بود. پس از حادثه برای نجات این میراث جهانی گردهمایی بزرگی با حضور کارشناسان و صاحبنظران ایرانی و جهانی در بم تشکیل شد و تصمیمات کوتاه مدت و درازمدتی برای احیاء این منطقه باستانی اتخاذ گردید.
برگزاری نمایشگاه معرفی آثار تاریخی در خانه هنرمندان فرصتی بود تا با آقای دکتر اسکندر مختاری مدیر پروژه نجات بخشی میراث فرهنگی بم درباره چگونگی احیای این شهر باستانی گفتگویی داشته باشیم.
اهداف برپایی این نمایشگاه چیست؟
برپایی این نمایشگاه برای شرکت در کمیته میراث جهانی که در تیرماه سال گذشته در دوربان آفریقای جنوبی برگزار شد، در نظر گرفته شده بود.
اما به دلایلی از جمله دشواری انتقال تابلوهای بزرگ میسر نشد، لذا تصمیم گرفتیم این نمایشگاه را که برای آمادهسازی آن تلاش زیادی صورت گرفته بود، ابتدا در مکانهای عمومی و در مرحله بعد در مراکز تخصصی کشور برگزار کنیم. در تصاویر بزرگ عرضه شده در نمایشگاه بخشهای گوناگون فرهنگی، تاریخی و جغرافیایی منظر بم معرفی شدهاند شامل؛ بستر شهر بم، دشت لوت و سلسله کوههای جبال آن، سفره آبهای زیرزمینی، گسلهای بین بم و برقات، باغ و قنوات بم قلعهها و محوطههای باستانی، بناهای تاریخی و در نهایت ارگ بم. این نمایشگاه همچنین عوارض حادثه زلزله بم و نیز برخی اقداماتی را که بعد از زلزله برای نجات بخشی ارگ بم صورت گرفته معرفی میکند. در کنار نمایشگاه قطعاتی از آثار بازیافتی باستانشناسی در بم نظیر ظرفهای سفالین، منسوجات، گلوله توپ و... به نمایش درآمده است.
برای مرمت و احیاء این مجموعه عظیم تاریخی چه اقداماتی صورت گرفته است؟
مطالعات زیربنایی در زمینه زمینشناسی، زیست محیطی، باستانشناسی، بومشناسی و... انجام شده و مستندنگاری نیز به عمل آمده است، تمام اسناد تصویری، پژوهشی و گزارشات مرمتی جمعآوری و تدوین شده و مطالعات آسیبشناسی به پایان رسیده است.
آزمایشگاه مطالعات خشت با همکاری موسسه فرانسوی کراتل و پژوهشکده مرمت و حفاظت آثار تاریخی دایر شده و موفق شدهایم در آزمایشگاه نمونه خشت مناسبی را تولید کنیم. همچنین یک آزمایشگاه بزرگ خشت در جوار ارگ دایر کردهایم. آواربرداری از بخشهای مهمی نظیر بازار، ورودی اصلی، مسجد جامع، تکیه، خانه سیستانیها، استخر، سربازخانه، دروازه دوم و دیوار محیطی ارگ انجام شده است. همچنین کارگاههای مختلف ایمنسازی دایر شده و حفاظت بخشهای مختلف ارگ در قالب حفاظت اضطراری به پایان رسیده است. دو دفتر فنی مجهز در تهران و بم دایر شده و اقامتگاهی برای حضور 30 کارشناس در بم در نظر گرفته شده است. سند جهانی بم به عنوان میراث در فهرست خطر به منظور جلب توجه افکار عمومی جهانیان آماده گردیده است.
درصددیم نمایشگاهی نیز برای ارائه فعالیتهای باستانشانی در محوطه مقابل ارگ دایر کنیم. درضمن یک برنامه زمانبندی 15 ساله برای مرمت بم پیشبینی کردهایم.
تابلوها و نمایههای ارائه شده در نمایشگاه چه موضوعاتی را در برمیگیرد؟
عکسهای ماهوارهای ویژگیهای اقلیمی و جغرافیایی منطقه بم را بهخوبی نشان میدهد.
دشت بم نرماشیر در ارتفاع 1050 متری از سطح دریاهای آزاد واقع شده است. مستطیل قرمز در مرکز، گسل بم را مشخص میسازد. شرایط ویژه جغرافیایی، وجود کوهپایهها و گسل در بم باعث تسهیل در بهرهبرداری از منابع آبهای زیرزمینی شده و میتوان این عامل را ابتداییترین عامل شکلگیری و توسعه سکونت بم به حساب آورد.
به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه بم، خط سیرهای منطقهای و بینالمللی مهمی از آن میگذشته که با هم تلاقی داشتهاند. نخست شاخهای از مسیر ابریشم که تجارت بین شرق دور تا اروپا را ممکن میساخته است. دوم مسیری که هندوستان را از طریق سیستان و فارس به عراق امروزی متصل میکرده است و سوم مسیری به نام مسیر ادویه که خلیجفارس و دریای عمان را از طریق خراسان به آسیای میانه متصل میساخته است.
این ویژگی استراتژیک، مهمترین عامل رونق تجاری بم و گسترش آوازه آن در دورههای گذشته بوده است.
به نظر میرسد از سالها پیش ارگ بم غیرمسکونی شده است. این روند چگونه طی گردیده است؟
قبل از سال 1220 شمسی «کوزران» در غرب شهر بم فعلی یکی از قدیمیترین هستههای سکونتی محدوده شهر بم فعلی به شمار میرفت. بعدها سکونت از این منطقه به ارگ منتقل گردید و ارگ بم امروزه، به عنوان هسته گسترش شهر فعلی محسوب میشود. از 1220 تا 1304 شمسی به دلایل تاریخی، سکونت در ارگ ترک گردید و خانهها به داخل حصار شهر بست منتقل شد و این شیوه تا سال 1304 ادامه یافت.
حصار شهر بست در زمان قاجار دارای هفت دروازه بود. به نامهای؛ دروازه باغ (به سمت شرق)، دروازه اسپیکان (به سمت شمال)، دروازههای دارایی، سعدالدوله و بیدآباد (به سمت غرب) و دروازههای کتو و خیرآباد (به سمت جنوب).
بعد از سال 1304 چه اتفاقی افتاد؟
در این دوره همانند بسیاری از شهرهای ایران، جهت انطباق شهر سنتی با نیازهای زندگی مدرن، ابتدا دو خیابان عمود بر هم در مرکز شهر ایجاد شد و به تدریج توسعه یافت و بسیاری از فضاهای خدمات شهری مدرن نظیر مدارس، بیمارستان، شهربانی و... مجاور این خیابانها احداث شد. همچنین خیابان شمالی جنوبی، ارتباط اصلی شهر را با شاهراه منطقهای برقرار میساخت. در این دوره از ارگ بم به عنوان پادگان نظامی استفاده میشد و تنها مسجد جامع و چند کارگاه داخل ارگ به حیات خود ادامه میدادند. این جریان تا سال 1335 به درازا کشید. از این پس توسعه نخلستانها در بم آغاز شد و گسترش آنها در جهت جریان آب قناتها صورت گرفت و الگوی خانه باغها در بم رواج یافت. در سال 1337 ارگ بم برای نخستین بار مورد توجه باستانشناسان قرار گرفت و بخشهایی از آن تعمیر شد. سپس از سال 1345 تا 1355 دوره مهاجرت روستاییان از مناطق اطراف به شهر آغاز شد و این حرکت بافت شهری متراکم جدیدی را پدید آورد که عمدتا در اطراف لایه قبلی گسترش یافت. در این دوره مرمت ارگ بم در دستور کار قرار گرفت و بم به عنوان منطقهای تاریخی به صورت جدی مورد توجه واقع شد.
از سال 1355 تا امروز چه تغییراتی در بم صورت گرفته است؟
در فاصله 1355 تا 1375 توسعه سریع صنعتی باعث به وجود آمدن بافت جدیدی در حاشیه شد که شامل آپارتمانسازیهای متراکم و قطعات صنعتی بزرگ بود. با تشکیل سازمان میراث فرهنگی کشور در سال 1372 دور تازهای از مرمت ارگ بم آغاز شد و بم به عنوان یکی از جاذبههای مهم توریستی بینالمللی و ارگ تاریخی بم به عنوان بزرگترین مجموعه خشتی جهان مطرح گردید. به گونهای که قبل از زلزله ویرانگر سال 1382 شهر و ارگ بم جهانگردان بسیاری را به سوی خود جلب میکرد. این زلزله مهیب به عنوان مهمترین حادثه تاریخی شهر بم باعث کشته شدن بیش از 35 هزار نفر و تخریب شدید بافت شهری بم گردید. همچنین در این زلزله آسیبهای جبرانناپذیری به ارگ بم و بسیاری از آثار تاریخی منطقه وارد شد. امروزه احیای آثار تاریخی شهر بم به عنوان بخشی از تلاش برای نجات بخشی شهر و بازماندگان زلزله در حال انجام است.
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
