تضمین‌ سلامت ‌روانی‌ ‌مسافران‌ مریخ‌

دکتر مارک شپنک از روان‌شناسان سرشناس اداره کل سلامت پزشکی در ناسا در این زمینه می‌گوید: درس‌هایی که در گذشته گرفته‌ایم، تحقیقاتی که در سخت‌ترین محیط‌ها و شرایط انجام گرفته‌اند، آموزش‌ها و در نهایت بررسی‌های مرتبط با فشارهای روانی، عواملی هستند که ناسا در حال موشکافی آنها برای تسهیل در ساختن نسل بعدی اکتشافات فضایی است.

روان‌شناسان معتقدند ماموریت‌های فضایی طولانی‌مدت‌تر به معنای آن هستند که فضانوردان در معرض فشارهای روانی بیشتر و سرسختانه‌تری قرار خواهند گرفت. بی‌شک حضور طولانی‌مدت در فواصل بسیار دور از زمین به شکل‌گیری افسردگی و تنش‌های درونی در فضانوردان منجر خواهد شد.

با این حال تجربه ثابت کرده است فضانوردانی که در ماموریت‌های فضایی شرکت می‌کنند، از ترس این که فرصت دوباره‌ای برای حضور در فضا پیدا نکنند، تمایلی به پذیرش این حقیقت ندارند که در جریان این ماموریت‌ها با اختلالات روانی و بهداشتی روبه‌رو می‌شوند. در حقیقت تا چند سال پیش توجه زیادی به مشکلات روانی فضانوردان نمی‌شد اما با وقوع حوادثی نظیر تلاش لیزا نواک (از فضانوردان ناسا) برای به قتل رساندن یکی دیگر از فضانوردان این آژانس فضانوردی، این نگرانی رنگ و بوی جدی به خود گرفت.

هم‌اکنون دکتر جیمز کارتر و همکارانش با استفاده از اطلاعات دریافتی از 13 فضانورد بازنشسته ناسا که راهی ایستگاه فضایی بین‌المللی، ایستگاه فضایی میر و Skylab شده‌اند، در حال ارائه طیفی از برنامه‌های نرم‌افزاری رایانه‌ای تعاملی موسوم به ایستگاه فضایی مجازی هستند. این برنامه‌های نرم‌افزاری که در طیف راندم و البته کنترل‌شده‌ای از درمان‌های کلینیکی مورد ارزیابی قرار می‌گیرند به فضانوردان کمک خواهند کرد تا مشکلات و چالش‌های روانی پیش آمده در ماموریت‌های طولانی‌مدت در فضا را ارزیابی و مدیریت کنند. فضانوردان همچنین یاد خواهند گرفت که چگونه بر افسردگی غلبه کرده و همچنین چطور مشکلات و تعارضات میان خود و سایر فضانوردان را برطرف کنند.

در برخی از گزارش‌های به ثبت رسیده از عملکرد فضانوردان در سفر به ایستگاه فضایی و همچنین اعترافات برخی فضانوردان بازنشسته ناسا، بروز پرخاشگری در میان بعضی از فضانوردان به چشم می‌خورد. این فضانوردان گرچه شاید تنها 10 تا 15 روز از خانه و بستگان خود دور هستند، اما به سبب حضور در شرایط بی‌وزنی و همچنین نوع سفری که دارند، بیشتر در معرض اختلالات روانی و مشکلات در تصمیم‌گیری هستند.

دکتر کارتر حرف‌های جالب توجهی دارد: مشکلات رفتاری بویژه در ماموریت‌های فضایی طولانی‌مدت به سوی ایستگاه فضایی بین‌المللی، ماه و مریخ می‌توانند تاثیر منفی بر موفقیت‌آمیز بودن ماموریت‌ها داشته باشند. اما این نرم‌افزار خود راهنما ابزاری است که امکان دسترسی فوری و خصوصی به درمان‌های لازم را فراهم می‌کند هرچند که ممکن است فضانورد کیلومترها از زمین دور باشد. «ایستگاه فضایی مجازی» بتازگی در منطقه یخ‌زده آنتراکتیا مورد آزمایش قرار گرفته و نتایج امیدوارکننده‌ای نیز به همراه داشته است.

با این حال و در حالی که فضانوردان در تلاش هستند تا با رسیدن به جرم فضایی جدید به اکتشافاتی در آن بپردازند، سیاره‌ای که در پشت سرشان قرار دارد (زمین) همواره در فکرشان تداعی می‌شود. در واقع آنها در تمام مدت ماموریت به زمین و علایق خود در آن فکر می‌کنند. آنها تماس محدودی با خانواده خود دارند و از آن گذشته ارتباطات رادیویی با مرکز کنترل نیز با تاخیر همراه است. این تاخیر گاه تا 40 دقیقه نیز به طول خواهد انجامید. در همین خصوص دکتر فیلیس جانسون روان‌شناس خانواده، گفتگوهای خود را با فضانوردانی که مدت قابل‌توجهی در فضا بوده‌اند، مورد بررسی دقیق قرار داد. وی در جریان تجزیه و تحلیل این گفتگوها متوجه شد فضانوردان دریافته بودند آنچه به هنگام حضور در فضا احساس می‌کرده‌اند در حقیقت نقش ناسا، تصمیم خودشان و خانواده در خلق «خانه‌ای به دور از خانه زمینی» در جایی دیگر بوده است. به‌عنوان مثال فضانوردان در گفتگوهایی که با این روان‌شناس داشته‌اند، بر اهمیت برقراری ارتباطات منظم کاری، عمومی و آموزشی با زمین تاکید داشته‌اند. تمامی این ارتباطات مستلزم گفتگو با زمین و در نتیجه کمک به کاهش انزوای آنها بوده است.

از سوی دیگر روان‌شناسان نیم‌نگاهی نیز به تجربیات ثبت شده در گذشته برای هدایت و راهنمایی فضانوردان در ماموریت‌های آتی فضایی دارند. دکتر روان‌شناس پیتر شفلد می‌گوید: شبیه‌ترین اکتشافات به ماموریت اکتشاف در مریخ، اکتشاف زمین است. در هر دو نوع این اکتشافات، کاشفان برای سال‌های طولانی به منطقه‌ای ناشناخته وارد شده و به بررسی امور می‌پرداختند. همچون کاشفان فضایی، کاشفان زمینی نیز ارتباطات بسیار محدود و بعضا هیچ گونه ارتباطی با نزدیکان نداشتند و مجبور بودند شیوه‌های ابتکاری برای غلبه بر تنهایی و خطرات موجود در سر راه ارائه کنند.

از این رو شاید تعجب‌آور نباشد که بشنویم روان‌شناسان هم‌اکنون در حال بررسی مجدد یادداشت‌های روزمره کاشفان مناطق خشکی و آبی زمین در گذشته‌های دور هستند. هدف اصلی این بررسی‌ها درک این حقیقت است که کاشفان گذشته زمین چگونه بر خطرات، مشکلات کلی، افسردگی‌های احتمالی ناشی از دور بودن از خانه، اختلاف‌نظرها و حتی تمرد در میان اعضای گروه غلبه می‌کردند. روان‌شناسان بر این باور هستند که بررسی این دست نوشته‌ها می‌توانند بهترین راه برای پیش‌بینی برخی از جنبه‌های گوناگون ماموریت‌های فضایی طولانی‌مدت باشد.

بشر هم‌اکنون برای در هم شکستن مرزهای فضا و حرکت به سوی مریخ و حتی فراتر از آن، خود را آماده می‌کند. در این میان فاکتور سلامت روانی و فیزیکی فضانوردان بی‌شک به عنوان مهم‌ترین عامل در تصمیم‌‌گیری‌ها در نظر گرفته می‌شود؛ اما نکته مهم حفظ این شرایط در جایی است که دیگر دسترسی مستقیم به آنها حداقل برای چندین ماه یا حتی سال وجود ندارد.

اصغر الوندی‌