مهرورزی‌ کمانچه ‌نوازان‌

اگر کیهان کلهر، سعید فرجپوری، اردشیر کامکار و یکی دو نفر دیگر در همایش کمانچه‌نوازان خبرگزاری مهر حضور می‌داشتند، این جمع کامل می‌شد. فرجپوری در سلیمانیه عراق به سر می‌برد و اردشیر هم همراه گروه کامکارها در استرالیا کنسرت دارد و کیهان کلهر هم قرار نبود که در این برنامه نباشد. به هر حال در ابتدای این برنامه مهدی آذرسینا مثل همیشه سخنانش را با مقتدایش، شاملو آغاز می‌کند که: «هنر شهادتی است از سر صدق/ نوری که فاجعه را ترجمه می‌کند تا آدمی حشمت موهومش را بازشناسد.» آذرسینا که برخلاف میلش این سال‌ها بیشتر به آموزش می‌پردازد تا نوازندگی، کمانچه را کامل‌ترین ساز موسیقی ایرانی می‌داند و هر کمبود و کاستی را به قامت ناساز و بی‌اندام نوازنده مرتبط می‌داند. مخلص کلام او این بود که ساز، این حربه برنده و تاثیرگذار در دستان نوازنده باید تاثیری همچون شعر حافظ داشته باشد. نوازنده باید شاعر باشد و تکنیک در حقیقت همان نواختن روان و مسلط ردیف است و نهایتا هدف تاثیرگذاری  بر انسان‌هاست و اوج نوازندگی همان بداهه‌پردازی.

آذرسینا تکلف و خودنمایی و اهمیت دادن به این که شنوندگان درباره من نوازنده چگونه فکر می‌کنند و مسائلی از این دست را آفت و مانعی برای تاثیرگذاری می‌داند و معتقد است خلوص و پاکی و صافی شرط اصلی برای نوازندگی است.

ذهن خلاق و پرسشگر و ابداع و تکرارگریزی و دوری از تقلید و جستجو برای راهی نو از دیگر نکاتی بود که این نوازنده کمانچه و ردیفدان بر آنها تاکید داشت و شاید مهم‌ترین جمله آذرسینا این بود که می‌گفت: اگر نوازنده‌ای می‌خواهد پس از 20 سال نوازندگی و تمرین در اجتماع همچون مشاغل دیگری چون پزشکی، مهندسی، سوپرمارکتی و کارمندی به کارهای معمول و روزمره بپردازد، حیف است که برای این کار 20 سال زحمت کشیده شود رسالت هنرمند بسیار مهم‌تر از اینهاست و اما نکته آخر سخنان سخنران برنامه اشاره به نبود حمایت آگاهانه از نوازندگان کمانچه بود. او می‌گفت خنده‌دار است که برای تدریس‌ساز کمانچه در دانشگاه هنر نوازنده از باکو بیاورند. او گفت: نوازندگی فقط دویدن روی دسته‌ساز نیست، نوازنده باید جوهر شناخت هنر موسیقی ایران را داشته باشد و با میراث فرهنگی ما آشنا باشد و دست آخر این که خانه موسیقی و دیگر نهادهای مسوول نیز گوشه چشمی به نوازندگان برتر ندارند.

اشکالات نوازنده جوان‌

فرشاد صارمی یکی از نوازندگان جوان کمانچه که همراه پدرش (خواننده)‌ در این نشست حضور داشت، به نکات خوبی درباره نوازندگی کمانچه اشاره کرد. او با جسارت تمام پرسش‌هایی را درباره نوازندگی و آرشه‌کشی مطرح کرد که تقریبا با استقبال بیشتر حاضران مواجه شد.

صارمی با پرهیز از کلی‌گویی به موضوع و مساله ریزتری اشاره کرد و درباره کمانچه‌نوازی پرسش را چنین مطرح کرد که: چرا تقسیم وظایف میان 2 دست در نوازندگی کمانچه‌ یکسان نیست؟ چرا دست چپ هم سیم‌ها را انتخاب می‌کند، هم انگشت‌گذاری می‌کند و هم تعویض پوزیسیون را انجام می‌دهد و دست راست فقط آرشه می‌کشد؟ چرا این تقسیم وظایف عادلانه نیست؟

پرسش بعدی صارمی درباره وزن نداشتن آرشه در هنگام نوازندگی کمانچه بود و همچنین چرخاندن دسته و کل کمانچه برای اتصال موهای آرشه بر سیم اول و چهارم که این عمل را به مسواک زدن تشبیه کرد که به جای تکان دادن مسواک  کله و صورت فرد به چپ و راست حرکت کند.

صارمی به مسائل و نکات بسیار ریزی اشاره کرد که در نوازندگی کمانچه جای سوال دارد. البته در پاسخ به این پرسش‌ها اختلاف نظراتی هم طبیعتا و جود دارد. برخی با تعصب به این نکات توجه دارند و معتقدند همان‌طوری که هست، باید نوازندگی کرد و هر تغییری در شیوه و نحوه سنتی نوازندگی موجب نوعی بدعت به معنای انحراف خواهد بود و برخی هم اصلا به این تقیدات معتقد نیستند و می‌گویند اصل مهم صدا و کیفیت نوازندگی است.

پاسخ استاد

استاد مصطفی کمال پورتراب در این زمینه می‌گوید: فرض کنید هدف ما عدد 15 است و هر شخصی می‌‌خواهد به این عدد برسد و طبیعی است که 3 ضربدر 5 یا 5 بعلاوه 10 یا 12 بعلاوه 3 و... می‌شود عدد 15 و هر کسی از هر طریقی به این عدد برسد، به هدف رسیده است و باید توجه داشت در این مسیر عدد 14 یا عدد 16 هدف و منظور ما نیست. پورتراب می‌خواهد با این مثال چنین اثبات کند که مهم در نوازندگی صدا و کیفیت نوازندگی است و نه این که کدام دست باید چه وظیفه‌ای را انجام دهد و اگر تغییری در وظیفه‌اش حاصل شود، نوازنده مواخذه شود.

این مدرس پیشکسوت موسیقی در بخشی از صحبت‌هایش که در ارتباط با توضیح بیاض‌ امیر عطایی (سازنده ساز)‌ بود، به اهمیت و ارزش علم و فناوری در کنار مباحث تجربی در ساخت و ساز تاکید کرد و همه را به این نکته توجه داد که امروزه در کنار سنت و میراث موسیقی ملی باید به دستاوردهای علمی نیز بها بدهیم.

موسیقی یعنی آرشه و مضراب

داوود گنجه‌ای در پاسخ به طرح پرسش فرشاد صارمی که می‌گفت در نوازندگی کمانچه دست چپ وظیفه‌ مهم‌تری به عهده دارد و دست راست فقط آرشه می‌کشد، گفت: من معتقدم آرشه مهم‌تراست. اصلا معنای موسیقی ما در آرشه و در مضراب است. اگر نوازنده‌ای مضراب درستی نداشته باشد، آن ساز و موسیقی ارزشی ندارد. به عنوان مثال، همین ناخن که مضراب ساز سه تار است، در سازهای صبا، عبادی و هرمزی ببینید چقدر شیرین است. در حالی که ما نوازنده‌های جوان و با استعدادی هم داریم که خیلی تند و تیز ساز می‌زنند، اما مضراب آنها هنوز آن مضرابی که باید باشد نیست.

این مضراب یا این ناخن به ظاهر بی‌‌ارزش همان حس ماست که منتقل می‌شود.

فرمول ساز سازی

طول کاسه ضربدر 2 منهای 5 می‌شود طول دسته. فرمان مرادی، سازنده پیشکسوت ساز در بخشی از برنامه‌ با بیان این فرمول مختصری درباره ویژگی‌های ساخت ساز، بویژه مشخصات چوب و ضخامت کاسه و طول و عرض دسته و خرک صحبت کرد.

مرادی درباره فرمول ساخت کمانچه که ساز اصلی موسیقی ماست گفت: حیف است که این ساز را با ویولن مقایسه کنیم و بهترین کمانچه همان است که ما به الگوی اولیه آن توجه کنیم و تغییراتی که با دقت‌نظر استاد قنبری‌مهر به این ساز داده شده، بسیار ارزشمند است. تاثیرات آفتاب، باد و آب و هوا روی چوب و انتقال این ویژگی‌ها در حین ساخت ساز از دیگر مواردی بود که فرمان مرادی به آن اشاره کرد.

و پایان

در این برنامه پس از تکنوازی محمد مقدسی، نگار خارکن، داوود گنجه‌ای و شروین مهاجر، علیرضا قربانی به همراه ساز هادی منتظری دقایقی موسیقی‌ای را در آواز افشاری با شعری از حافظ اجرا کردند.

جلسه پرسش و پاسخ آخرین بخش نشست شیوه‌ها و ساز‌ها بود که با حضور اکبر شکارچی و داوود گنجه‌ای به همراه علیرضا پورامید برگزار شد.

شکارچی، نوازنده پیشکسوت و ردیفدان موسیقی ایرانی برگزاری این برنامه‌ها را مفید دانست و پیشنهاد کرد برای جلسات آینده با دستور جلسه مشخص‌تری بتوان این‌گونه برنامه‌های پژوهشی را پربارتر کرد.

پیشرفت‌های قابل ملا‌حظه کمانچه نوازی‌

درویش رضا منظمی: درویش‌رضا منظمی (معاون موسیقی و تئاتر پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران)‌ با اشاره به این‌که در زمان هنرستان به شروین مهاجر بیش از فرزندش (شهریار)‌ توجه داشته است، گفت: پیشرفت و تعالی، حق جوانان با استعداد امروز است. استادان و مدرسان ساز وقتی جوان با استعدادی را می‌بینند باید با عشق و محبت راه را برای آنها هموار کنند تا سطح نوازندگی و موسیقی ایرانی ارتقا یابد.

داوود گنجه‌ای : داوود گنجه‌ای، عضو هیات موسس و هیات مدیره خانه موسیقی از ابتدا تاکنون، در پاسخ به انتقاد مهدی آذرسینا که گفت خانه موسیقی از نوازندگان و آثار خوب حمایت نمی‌کند، گفت: خود آقای آذرسینا یعنی خانه موسیقی و اگر داوود گنجه‌ای در خانه خوب کار نمی‌کند ایشان باید بیاید و گنجه‌ای را کنار بزند. من چند وقت پیش به محمد‌رضا لطفی گفتم که چرا به خانه موسیقی نمی‌آیی و او گفت:‌ دعوت بکنید!‌ من هم گفتم برای رفتن به خانه خود نیازی به دعوت نیست!‌

گنجه‌‌ای در بخش دیگری از صحبت‌هایش گفت: کمانچه نسبت به دوره ما بسیار‌بسیار پیشرفت کرده است و جوانان امروز چنان کمانچه نوازی می‌کنند که با کمانچه نوازی زمان‌ ما قابل قیاس نیست.

اکبر شکارچی: همه راه‌ها حول محور آموزش باید تجربه شود و برای رشد موسیقی و آموزش از طریق نت و روش سینه‌به‌سینه باید تجربه به دست بیاوریم.

موسیقی ما قابلیت‌های فراوانی دارد، ولی تا زمانی که ما جایگزین بهتری برای روش‌‌ها و شیوه‌‌های نوازندگی کمانچه پیدا نکرده‌‌ایم، نباید تغییرات بدهیم و در این مسیر هم باید چشم به جوان‌ها داشت و هیچ نیرویی هم نمی‌تواند جلوی ذوق و نبوغ جوانان را بگیرد و برای رسیدن به هدف باید توجه داشت که ما همه باید درونمان را پرورش بدهیم، آن هم پرورشی بدون شتاب مثل رشد درخت.

حمیدرضا عاطفی‌