مذاکره با شرایط متفاوت‌

بسته پیشنهادی 1+5 که اواخر خرداد ماه از سوی خاویر سولانا به ایران ارائه شد، سومین مجموعه از پیشنهادهایی است که غرب با ادعای حل مساله هسته‌ای ایران ارائه می‌کند. سرآغاز دیپلماسی بسته‌های تشویقی از سال 1384 (مارس 2005)‌ آغاز و پیشنهادهای اولیه، ابتدا از سوی آمریکا ارائه شد.

سال 84 آمریکا اعلام کرد که اگر جمهوری اسلامی فعالیت‌های غنی‌سازی اورانیوم را برای همیشه رها کند، حاضر است از عضویت ایران در سازمان تجارت جهانی حمایت کند و محدودیت فروش قطعات یدکی هواپیمای مسافربری به این کشور را بردارد.

اما ایران به این پیشنهاد، قاطعانه نه گفت. مقامات ایران این مشوق‌ها را ناچیز و مضحک خواندند. تیرماه 86 (6 ژوئن 2006)‌ و در شرایطی که اولین قطعنامه تحریمی شورای امنیت علیه ایران صادر شده بود، گروه 1+5 بسته پیشنهادی دیگری را با امضای مقامات سیاست خارجی کشورهای انگلیس، فرانسه، روسیه، چین و آلمان به ایران ارائه کرد.

حمایت از عضویت ایران در سازمان تجارت جهانی، لغو ممنوعیت فروش هواپیمای ایرباس و قطعات بوئینگ به ایران، حمایت از حق غنی‌سازی در خاک ایران به شرط احراز صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای این کشور به وسیله آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و شورای امنیت سازمان ملل، همکاری در زمینه فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای از جمله کمک به ایران برای ساخت نیروگاه‌های آب سبک و پاره‌ای مشوق‌های تجاری و سیاسی، در مجموعه پیشنهادی کشورهای اروپایی قرار داشت.

کشورهای غربی در این مجموعه پیشنهادی، تحقق و اجرای این موارد را به آغاز گفتگو با ایران با پیش‌شرط تعلیق کامل فعالیت‌های مرتبط با غنی‌سازی اورانیوم مشروط کرده بودند.

جمهوری اسلامی ایران پس از دریافت پیشنهادهای اروپا اعلام کرد، پیشنهادهای 1+5 را یک گام مثبت تلقی می‌کند و در زمان مناسب، نقطه نظرات خود را در چارچوب منافع ملی اعلام خواهد کرد.

3 ماه پس از دریافت بسته پیشنهادی 1+5، ایران در پاسخی 21 صفحه‌ای و مبسوط به پیشنهاد این کشورها، با اشاره به نقاط ضعف و قوت این بسته اعلام کرد، برای توافق‌نامه همکاری‌های جامع و بلندمدت به منظور دستیابی به توسعه و امنیت آماده است برای بالاترین سطح همکاری‌های ممکن در یک مدل جامع از رویکردهای امنیتی مشارکت کند.

در پاسخ ایران به پیشنهادهای 1+5 آمده بود موضع قاطع ایران این است که روند مذاکرات و روند تعامل ایران با آژانس باید مبتنی بر 3 اصل بنیادی ناشی از ان.پی.تی از سوی همه طرف‌ها باشد.

اول:‌ جمهوری اسلامی ایران حق دارد برنامه هسته‌ای صلح‌آمیز مورد نظرش را ازجمله در همه فعالیت‌هایش در خصوص چرخه سوخت با اهداف صلح‌آمیز در چارچوب ان.پی.تی و تحت پادمان‌های آژانس دنبال کند.

دوم: جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک عضو ان.پی.تی و یک عضو آژانس بین‌المللی انرژی اتمی ملزم است به تمامی تعهداتش تحت توافق دوجانبه با آژانس پایبند باشد و شرایطی مناسب برای آژانس فراهم کند تا مسوولیت‌هایش را در قبال فعالیت‌های ایران انجام دهد.

سوم: ایران به عنوان یک عضو آژانس حق دارد حمایت فعال را در زمینه علم، فناوری، سرمایه‌گذاری و تجارت از کشورهای توسعه یافته در زمینه هسته‌ای و مطابق با شروط ان.پی.تی و مقرراتش دریافت کند. برعکس همه مخاطبان با قابلیت‌هایی در زمینه فناوری هسته‌ای ملزم هستند همه موانع را در همکاری هسته‌ای صلح‌آمیز با ایران به منظور اجرای تعهداتشان رفع کنند.

در این پاسخ تصریح شده بود، جمهوری اسلامی ایران حاضر است درباره همه وجوه 3 اصل بالا مذاکره کند و پیشنهادهای خاص مربوط را برای الحاق در دستور کار قرار دهد.

ایران در پاسخ به بسته پیشنهادی 1+5 تصریح داشت برای جمهوری اسلامی مشخص نیست که تعلیق فعالیت‌های هسته‌ای ایران چگونه می‌تواند بر ایجاد شرایط مناسب مذاکرات موثر باشد؛ اما آشکار است که پافشاری طرف مقابل بر این موضوع یادآور مذاکرات پیشین با برخی طرف‌هاست که با خصومت برخی‌ از آنها همراه بود و باعث شد شرایط مذاکرات مختل شود.

ایران در آن زمان در پاسخ به بسته به اصطلاح تشویقی غرب، موضع منطقی گرفت و در پاسخ مبسوط خود پیشنهاد کرد تمام طرف‌های گروه 1+5 بپذیرند که برای نشان دادن حسن نیت خود همه محدودیت‌هایی را که در زمینه‌های مختلف فراتر از هنجارهای حقوقی بین‌المللی علیه ایران وضع کرده‌اند، کنار بگذارند.

 بسته پیشنهادی ایران

بسته پیشنهادی جمهوری اسلامی ایران،پیش از پیشنهاد‌های 1+‌5 به دبیر کل سازمان ملل متحد، اتحادیه اروپایی و کشورهای چین و روسیه ارائه شد. اقدام پیشدستانه ایران در تدوین و ارائه این بسته و محتوای جامع و فراگیر این پیشنهادها باعث شد غرب در تنظیم پیشنهادهای خود رویکرد و نگاه ویژه ایران به نحوه حل پرونده هسته‌ای را در نظر داشته باشد. جمهوری اسلامی ایران در بسته پیشنهادی خود اعلام آمادگی کرده که در 4 زمینه سیاسی، امنیتی، اقتصادی و اتمی با 1 + 5 به مذاکره بپردازد. ایران پیشنهاد کرده است کنسرسیومی بین‌المللی برای غنی سازی اورانیوم در بخش‌های مختلف جهان از جمله ایران تاسیس شود.

تاسیس هیاتی بین‌المللی برای خلع سلاح جهانی و افزایش فعالیت نظارتی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بر فعالیت‌های اتمی کشورهای جهان نیز، دیگر پیشنهادهای ذکر شده در این بخش از بسته ایران است.

ایران همچنین اعلام آمادگی کرده که به عنوان عضو آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و امضاکننده پیمان بین‌المللی منع گسترش جنگ افزارهای اتمی نقشی فعال اتخاذ کند تا از انحراف فعالیت‌های اتمی در کشورهای مختلف جهان جلوگیری شود.

همکاری برای دستیابی همه دولت‌های جهان به فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای و تسهیل کاربرد این فناوری، تلاش مشترک برای ایمنی هسته‌ای و تلاش برای تشویق دولت‌ها به کنترل صادرات مواد و تجهیزات اتمی نیز پیشنهادهای دیگری است که ایران در بسته خود مطرح کرده است.

در زمینه سیاسی و امنیتی، ایران پیشنهاد کرده برای همکاری بر سر تقویت صلح عادلانه، ثبات و پیشبرد دموکراسی در مناطقی از جهان که دچار بی‌ثباتی، نظامی‌گری، خشونت و تروریسم هستند، بویژه خاورمیانه، بالکان، آفریقا و آمریکای لاتین وارد مذاکره شود.

در بسته پیشنهادی، از همکاری برای کمک به مردم فلسطین به منظور یافتن راه حلی جامع، پایدار، دموکراتیک و منصفانه برای حل مسائل 60 ساله‌شان به عنوان نمادی از همکاری‌هایی اشاره شده که ایران برای شرکت در آن اعلام آمادگی کرده است.

ایران در بسته پیشنهادی‌اش از تروریسم، موادمخدر، مهاجرت غیرقانونی و جنایتکاری سازمان یافته به عنوان خطرات امنیتی مشترک نام برده و اعلام آمادگی کرده که برای همکاری مشترک برای مقابله با این خطرات وارد گفتگو شود.

در زمینه اقتصادی، آمادگی ایران برای همکاری در تولید انرژی و تامین، حمل و نقل، مصرف و فراهم آوردن امنیت آن اعلام شده و در بسته پیشنهادی آمده که ایران حاضر است در زمینه تجارت و سرمایه‌گذاری به همکاری بپردازد، به تلاشی مشترک برای مقابله با فقر در کشورهای کمتر توسعه یافته و کاهش فاصله بین فقیر و غنی بپیوندد، برای کاستن از آثار نوسانات شدید در قیمت‌ها همکاری کند و به تجهیز و پشتیبانی از تدابیر مالی جهانی به نفع کشورهای جهان یاری برساند.

در این بسته پیشنهادی، آمادگی دولت جمهوری اسلامی برای مذاکره جدی و هدفمند برای دستیابی به نتایجی ملموس در چارچوب بسته اعلام شده و آمده که پس از گذشت 6 ماه از آغاز چنین مذاکراتی می‌توان به ارزیابی آن پرداخت و بر اساس نتیجه این ارزیابی، در مورد ادامه مذاکرات تصمیم گرفت.

رویکرد اقتدارگرایانه غرب

باید در نظر داشت که برخورد غرب با پرونده هسته‌ای ایران از همان ابتدا با رویکرد تنبیه  تشویق همراه بوده است؛ دیدگاهی که از پایان جنگ جهانی دوم به عنوان اصول تغییرناپذیر در مواجهه غرب با کشورهای به اصطلاح نافرمان تاکنون ادامه داشته است. درونمایه چنین تفکری این است که حکم مورد خواست و علاقه غرب ابتدا به وسیله مراجع بین‌المللی که در تحول تاریخی خود به دستگاه‌های عریض و طویل مشروعیت‌سازی خواست حاکمان دنیای پس از جنگ تبدیل شده‌اند، صادر می‌شود و پس از آن بازی پر پیچ و خم دیپلماسی آغاز خواهد ‌شد. دستور کار میز مذاکره نیز بر اساس تئوری چماق و هویج چیده می‌شود. حافظه تاریخ معاصر پس از پایان جنگ جهانی دوم تاکنون نمونه‌های زیادی از این نوع رویکرد غرب در برخورد با چالش‌هایی که بسیاری از آنها خودساخته همین کشورهاست، سراغ دارد. ارائه سومین بسته پیشنهادی غرب به ایران نیز بر اساس همین رویکرد و نگاه بوده است.

پیش از آن که خاویر سولانا، مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپایی همراه با مدیران کل وزارتخانه‌های امور خارجه 5 کشور بریتانیا، فرانسه، آلمان، چین و روسیه راهی تهران شود تا بسته پیشنهادی جدید را به ایران تقدیم کند، یکی از مسوولان ارشد وزارت خارجه بریتانیا گفت تفاوت عمده بسته کنونی با بسته پیشین این است که بسته پیشین هنگامی به ایران عرضه شد که هنوز پرونده اتمی این کشور به شورای امنیت سازمان ملل متحد ارجاع نشده و تحریمی علیه ایران در نظر گرفته نشده بود؛ اما ایران بسته کنونی را در شرایطی دریافت می‌کند که 4 قطعنامه در شورای امنیت سازمان ملل علیه‌اش تصویب شده و تحت تحریم بین‌المللی قرار گرفته است.

به گفته این دیپلمات ارشد بریتانیایی، آثاری که تحریم‌های بین‌المللی بر اقتصاد ایران به جای گذاشته و مشکلات اقتصادی که این کشور با آنها دست به گریبان است، انگیزه عمده‌ای است که می‌توان برای پذیرفتن بسته پیشنهادی از جانب ایران در نظر گرفت.

این دیپلمات‌ غربی درست گفته است. شرایط ارائه سومین بسته پیشنهادی غرب به ایران با گذشته متفاوت است و تاکنون 3 قطعنامه تحریمی از سوی شورای امنیت علیه ایران صادر شده است؛ اما باید در نظر داشت که در مقابل، شرایط ایران نیز با گذشته متفاوت است؛ از یک‌سو قطعنامه‌های شورای‌امنیت در 2 سال گذشته نتوانسته‌اند به هدف مورد‌نظر که در تنگنا قرار دادن ایران از نظر اقتصادی و سیاسی بود، برسند. تحریم‌های مالی و کالایی، مهم‌ترین حربه غرب است که اتفاقا کمترین اثر را در روند مناسبات تجاری  بین‌المللی ایران داشته است.

قاعده تجارت در دنیای امروز این است که هیچ دری برای مشتری و فروشنده بسته نمی‌ماند و ایران در چارچوب همین قاعده به مناسبات اقتصادی و سیاسی خود ادامه می‌دهد. از سوی دیگر، ایران در فناوری هسته‌ای به نقطه بی‌بازگشت رسیده است؛ نقطه‌ای که به اعتراف البرادعی، دانش هسته‌ای ایران بمباران شدنی نیست. بنابراین اظهارات این دیپلمات چنین تکمیل می‌شود که شرایط ایران نیز نسبت به گذشته تغییر کرده و غرب باید قاعده مذاکرات برابر و به دور از نگاه اقتدارگرایانه و متکبرانه را بپذیرد تا نتیجه ‌برد  برد برای هر دو طرف حاصل شود.

بسته سوم‌

در مقدمه بسته سوم پیشنهادی 1+5 تصریح شده است: به منظور دستیابی به راه‌حلی جامع، درازمدت و مناسب برای مساله هسته‌ای ایران که با قطعنامه‌های مربوط سازمان ملل متحد سازگار باشد، در تکمیل پیشنهاد ارائه شده به ایران در ژوئن 2006 (تیرماه 1385) که هنوز به قوت خود باقی است، موارد زیر به عنوان سرفصل‌های مذاکره میان کشورهای چین، فرانسه، آلمان، ایران، روسیه، بریتانیا و ایالات متحده آمریکا، به همراه نماینده عالی اتحادیه اروپایی، پیشنهاد می‌شود ایران به شکل تصدیق‌پذیر تمام فعالیت‌های مربوط به غنی‌سازی و بازفرآوری خود را ذیل قطعنامه 1803 شورای امنیت سازمان ملل به حالت تعلیق درآورد.  براساس این مذاکرات همچنین از ایران انتظار داریم درخواست‌های شورای امنیت سازمان ملل و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را اجابت کند.

در مقابل چین، فرانسه، آلمان، روسیه، بریتانیا، ایالات متحده آمریکا و نماینده عالی اتحادیه اروپایی اعلام آمادگی می‌کنند حق ایران را برای توسعه پژوهش، تولید و کاربرد انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای مطابق با تعهدات پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای به رسمیت بشناسند. سرفصل‌های پیشنهادی 1+5 در بسته جدید نسبت به گذشته گسترده‌تر و مشخص‌تر شده است اما با این حال ساختار این پیشنهاد مشابه گذشته است، به نحوی که خواستار اجرای قطعنامه‌های شورای امنیت علیه ایران و همچنین درخواست آژانس بین‌المللی انرژی اتمی برای امضای پروتکل الحاقی شده است، بنابراین ابهامات و نواقصی که ایران در پاسخ به بسته پیشنهادی سال 1385 ارائه کرد، مشمول بسته پیشنهادی جدید نیز می‌شود.

محمدرضا عزیزی‌