پروانه‌ها روی قله الوند

جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوان امسال 22 سالگی‌اش را در شهر همدان جشن می‌گیرد. این جشنواره داعیه حمایت از سینمایی را دارد که با سابقه‌ای روشن و قابل دفاع، مهجور مانده و در واقع به حال خود رها شده است.

از آمار و ارقام این چنین برمی‌آید که این جشنواره 5 سال پس از جشنواره فیلم فجر متولد شده که این وقفه زمانی برای پی بردن به نیاز حیاتی شکل‌گیری یک جشنواره مستقل برای فیلم‌های کودک و نوجوان در سال 1365 منطقی و توجیه‌پذیر به نظر می‌آید.

گذر 22 سال از سن این جشنواره سینمایی یک پرسش حیاتی را بدل به وجهی مهم در ساختار و جایگاه آن می‌کند. این که جشنواره فیلم‌های کودک و نوجوان چه هدفی را در سینمای کودک ایران تامین می‌کند و چه نقشی در چرخه تولید، اکران و جایگاه این گونه سینمایی مهجور دارد؟

تجربه نشان داده که جشنواره فیلم کودک هر‌سال برگزار می‌شود تا صرفا برگزار شده باشد وگرنه تاثیرگذاری آن بر روند تولید و اکران، ساخت و ساز و احتمالا رونق این گونه سینمایی چیزی در حد صفر است.

سینمای کودک و نوجوان ما سال‌هاست از دوران طلایی خود فاصله گرفته و هنوز کسی نتوانسته چرایی این رکود محض را دریابد و بیان کند. سال‌هاست که یک نوع دسته‌بندی در سینمای کودک و نوجوان ما باب شده و هنوز هم وجود دارد، اگرچه ممکن است برخی این تقسیم‌بندی را قبول نداشته باشند.

جشنواره بیست و دوم هم به گونه‌ای حرکت کرده که به نوعی این تقسیم‌بندی و حرکت‌های صورت گرفته براساس آن را تایید می‌کند.

در این تقسیم‌بندی، فیلم‌های تولید شده در حوزه کودک و نوجوان به 2 شاخه فیلم‌هایی درباره کودکان (برای مخاطب بزرگسال)‌ و فیلم‌هایی برای کودکان تقسیم می‌شوند.

9 فیلم بلند سینمایی که برای حضور در بخش مسابقه فیلم بلند ایرانی معرفی شده‌اند، نشان‌دهنده نگاه بزرگسالان به مسائل و دغدغه‌های کودکان هستند. این فیلم‌ها به مسائلی می‌پردازند که می‌تواند از نگاه مخاطب بزرگسال جالب توجه باشد، نه مخاطب کودک و نوجوان که نیاز به سرگرم شدن و بال و پر دادن به رویاهای ذهنی‌اش را دارد.

پیش از این و در دهه‌های گذشته فیلم‌هایی چون «شهر موش‌ها»، «الو الو من جوجوام»، «کلاه قرمزی و پسرخاله» و... در همین سینما تولید شدند که هنوز هم نمونه‌هایی موفق و قابل ارجاع هستند و می‌توان آنها را به عنوان الگوی فیلم‌ها برای کودک مثال زد. آثاری که با در نظر گرفتن علایق و جذابیت‌های مورد نظر مخاطب این گروه سنی، به نوعی جذابیت، فانتزی، پیام‌رسانی و سرگرمی را توامان در بر گرفته و در شکلی ایده‌آل حتی توانستند کودک درون مخاطب بزرگسال را هم درگیر کرده و آنها را راضی از سالن‌های سینما بدرقه کنند.

هر سال سینماگران، هنرمندان، فعالان و مسوولان حوزه سینمای کودک به بهانه جشنواره دور هم جمع می‌شوند، هر سال همین مباحث و تحلیل‌ها با کمی شدت و ضعف در آسیب‌شناسی این گونه سینمایی مطرح می‌شود، هر سال... و هر‌‌سال کمیت فیلم‌های سرگرم‌کننده، برای این گروه سنی به تحلیل می‌رود و جای خود را به هجمه فیلم‌های جدی و تلخ و واقعگرا می‌دهد که دنیای کودکان را در دایره بسته رئالیسم به تصویر می‌کشند.

کودکان فیلم می‌خواهند

فرزاد موتمن که با فیلم سینمایی «جعبه موسیقی» در بیست و دومین جشنواره فیلم کودک و نوجوان همدان حضور دارد، در  مورد تقسیم‌بندی سینمای درباره کودک و برای کودک می‌گوید: «من خیلی نمی‌توانم پاسخگوی این پرسش باشم، چون فیلمساز فیلم کودک نیستم و تجربه‌ای هم در این زمینه ندارم و سینمای کودک در مرکز توجه من نیست».

وی درباره «جعبه موسیقی» و مخاطب آن گفت: «سینمای کودک ژانر نیست، یک طبقه‌بندی است و فیلم کودک می‌تواند در ژانرهای مختلف ساخته شود. ممکن است یک فیلم کودک را در ژانرهایی مثل اکشن، ملودرام، کمدی و... بسازند. جعبه موسیقی فیلمی برای کودکان نیست، اما مسلما اثری برای نوجوانان است».

وی ادامه داد: «من در حوزه سینمای کودک کار نمی‌کنم و این تنها فیلم کارنامه من است که شخصیت کودک و نوجوان دارد. در یک دوره در دهه 60 سینمای ایران فیلم‌های زیادی برای کودکان داشت که البته آثار مناسبی نیز بودند. تولید این آثار در دهه 70 و 80 فروکش کرد. دلایل این موضوع به عقیده من کاملا طبیعی است و به  حمایت کردن و نکردن نهادهای دولتی ربطی ندارد.»

کارگردان «جعبه موسیقی» افزود: «ما در دهه 60 در واقع با محدودیت‌هایی در سینما مواجه بودیم و در عین حال جامعه ما بسیار جوان بود. در سال‌های اول انقلاب آمار ازدواج بالا بود و طبیعی است که در دهه 60 جمعیت کودکان افزایش داشت. طبعا در آن شرایط فیلمسازان فکر می‌کردند می‌توانند با شخصیت‌های کودک کار کنند و زیاد درگیر ممیزی نباشند.»

موتمن در ادامه افزود: «وقتی شرایط در دهه 70 کمی بازتر شد فیلمسازان علاقه‌مند شدند به موضوع‌هایی بپردازند که پیش از آن نمی‌توانستند، کسانی که با فیلم کودک وارد سینما شده بودند از این سینما دور شدند.»

این فیلمساز خاطرنشان ساخت: «در حال حاضر نفوذ ماهواره‌ها ما را دچار مشکل کرده است. از طرفی گسترش استفاده از رایانه، اینترنت و بازی‌های دیجیتالی باعث شده نسل جدید کودکان و نوجوانان ما خیلی به سینما علاقه‌مند نباشند و بیشتر در خانه به بازی کردن با وسایل و تکنولوژی جدید بپردازند.»

وی با طبیعی دانستن شرایط موجود سینمای کودک گفت: «در حال حاضر فیلم کودک به دلایلی از جمله بی‌علاقگی خانواده‌ها مهجور شده و آنها پول خود را صرف تفریح و کلاس‌های مختلف برای کودک خود می‌کنند. کودک هم به تنهایی نمی‌تواند سینما برود. به همین دلیل فیلم‌های کودک فروش نمی‌کند. سینمادار هم طالب چنین فیلمی نیست و تهیه‌کننده هم سرمایه‌گذاری نمی‌کند.»

بیتا موسوی‌