نشر کتاب‌های سینمایی‌ در یک نگاه‌

انتشارات سینمایی که پیوند و ضرورتی آشکار با جریان سینما از دیدگاه فیلمساز یا تماشاگر علاقه‌مند (بخوانید سینمادوست یا سینه‌فیل)‌ دارد، برحسب چگونگی مخاطبان طبقه‌بندی می‌شود. در این مقوله باید دانست که کتاب و نشریات ادواری از یک طبقه‌بندی به این شرح برخوردار می‌شوند:

1- کتاب‌ها و نشریات پرمخاطب‌

2- آثار ویژه سینمادوستان (سینه‌فیل‌ها)‌

3- آثار نظری (تئوریک)‌ و زیبایی‌شناختی‌

ناگفته پیداست که نشریات پرمخاطب، سطح نظری و فنی پایین‌تری دارند. نشریات ویژه سینمادوستان از سطحی به نسبت میانی برخوردار است و دسته آخر کمابیش جنبه تخصصی دارد.

اما در ایران به دلایلی که گفته خواهد شد، مخاطبان نشریات سینمایی را بیشتر سینمادوستان یا سینه‌فیل‌ها تشکیل می‌دهند. دسته اول یعنی نشریات پرمخاطب باید بیشتر به تصویرهای گیرا و مطالب سبک جذاب بپردازند که اینک چاپ آنها در کشور ما به دلیل محدودیت‌های موجود، خالی از دشواری و ممنوعیت نیست. کتاب‌ها و نشریات نظری فنی و زیبایی‌شناختی هنوز از گروه مخاطبان پابرجای ثابت و پرشمار برخوردار نیستند.

اما سینه‌فیل‌ها کیستند که این گونه اکثریت جامعه کتابخوان سینمایی را تشکیل می‌دهند؟

واژه سینه‌فیل (از دو جزء پیشوند سینه ]‌Cine[  همان ریشه سینما و فیل ] Phile[  به معنی دوستدار)‌ نماینده یک تیپ اجتماعی است با زندگی فرهنگی خاص و برخوردار از یک گفتمان سینمایی که معمولا در جوامع فرهنگی، فعالیت‌ها و حضور خود را از طریق شرکت و حضور در سینه‌کلوب‌ها و سینماتک‌ها انجام می‌دهند. سینه‌فیل‌ها رفته‌رفته عادت‌ها و رفتارهایی ویژه در جامعه‌ها پیدا می‌کنند؛ برای مثال، هیچ‌گاه در ردیف‌های آخر سالن‌های سینما نمی‌نشینند. اگر از فیلمی خوششان نیاید (که بسیار پیش می‌آید)‌ بدآیند خود را به نحوی نشان می‌دهند، ازجمله از سالن بیرون می‌روند و اگر جوان‌تر و هیجانی‌تر باشند، ممکن است سروصدایی هم بکنند. از عناصر مهم تشکیل جریان سینمادوستی، مطبوعات سینمایی است که در بیشتر کشورهای اروپا از بعد از جنگ دوم رونقی پیدا کردند. در فرانسه مجله‌هایی مانند سینه‌موند و سینه‌روو ... و در ایران مجله هولیوود (ر.ک. تاریخ سینمای ایران، جمال امید)‌.

هنرپیشه‌ها همواره در سینما از موقعیت خاصی برخوردار بودند. علتش هم توجه تماشاگران و جریان همذات‌پنداری بوده است. سال 1990 در فرانسه 30 عنوان کتاب درباره هنرپیشگان و زندگی آنها درآمد که فقط 6 عنوان آن به مریلین مونرو و جان وین اختصاص داشت.

در ایران، این زمینه چندان فعال نیست (به علت ممنوعیت‌های رایج)‌ و ما فقط یک عنوان کتاب فرهنگ بازیگران (انتشارات روزنه کار)‌ را می‌شناسیم که تنها جنبه معرفی بیوگرافیک دارد؛ اما در عوض کتاب‌های مربوط به کارگردانان و تحلیل آثار آنها بیشتر چاپ می‌شود، از جمله آثار مربوط به آنتونیونی، فلینی، هیچکاک، جان فورد و...

نگاهی به وجه توصیفی این کتاب‌ها معلوم می‌کند که همگی در طبقه‌بندی کتاب‌های ویژه سینه‌فیل‌ها یا سینمادوستان قرار دارند و این جنبه یا طبقه چندان غلبه دارد که تقریبا از 2 دسته دیگر،‌ اثر چندانی دیده نمی‌شود.
سال‌ها پیش از انقلاب تنها از آقای حمید نفیسی کتاب «سینمای مستند» را می‌شناسیم که اثری جدی و نظری  فنی است و در 2 جلد منتشر شده است.

صاحب این قلم،‌ در سال‌های 1352 و 1353 دست به تالیف 3 جلد کتاب سینمایی زد که با نام‌های «درباره چند سینماگر» (در 2 جلد)‌ و «درباره سینما» از سوی انتشارات جار منتشر شد. سطح اطلاعات این کتاب‌ها گرچه جنبه تحلیلی دارد؛ اما می‌توان آنها را هم در طبقه آثار ویژه سینمادوستان جا داد. همین قلم چند سال پیش اثری به نام «سنگ قیصر» نوشته آقایان پیر بالدوکی و بهرام شیراوژن را از زبان فرانسه به فارسی ترجمه کرد که در تحلیل اجتماعی  سیاسی آثار پیش از انقلاب مسعود کیمیایی بود و از نظر سطح محتوا می‌توان آن را در زمره آثار نظری و زیبایی‌شناختی، یعنی دسته سوم جا داد.

اگر موسسه‌ای بود که آمار تفکیکی کتاب‌های منتشر شده در هر سال را اعلام می‌کرد، امکان داشت که بررسی به نسبت دقیقی در زمینه آثار چاپ‌شده سینمایی انجام داد؛ ولی آمارهای موجود همگی پراکنده است و چنین امکانی را به دست نمی‌دهد.

در مجموع با آن که سینما در کشور ما طی سال‌های اخیر رشد کمی و کیفی آشکاری داشته؛ اما این رشد در تالیف و عرضه کتاب سینمایی بازتاب چندانی پیدا نکرده است؛ هرچند به نظر می‌رسد هر سال عنوان‌های زیادی کتاب سینمایی بخصوص در زمینه ترجمه به چاپ می‌رسد؛ اما همچون کتاب‌های دیگر، تیراژ این آثار محدود است و از این نظر فرهنگ سینمایی درخشانی در انتظار حوزه نشر ما و در نتیجه در کل جامعه فرهنگی  هنری ما وجود ندارد.

اینجا فقط این پرسش مطرح می‌شود که آیا دولت در چارچوب وزارت ارشاد و بنیاد سینمایی فارابی می‌تواند به کمک این وضعیت بیاید و با حمایت و در پیش گرفتن سیاست‌های تشویقی و ارشادی به نشر سینمایی کمک کند؟ آیا اصلا به انجام چنین مهمی مایل است و در اولویت‌هایش قرار دارد؟

جمشید ارجمند