جهان نگران سرنوشت خویش‌

یکی از عوامل موثر بر پدیده تغییرات آب و هوا، آلودگی حرارتی است. در مجموع تلفات انرژی از فعالیت‌های مختلف بشری باعث افزایش دمای آب و هوا می‌شود که در پی آن، تغییرات آب و هوایی نیز افزایش می‌یابد.

نیاز بشر به انرژی و مصرف انواع سوخت‌های فسیلی مانند زغال سنگ، نفت، گاز طبیعی و انواع دیگر فرآورده‌های نفتی باعث افزایش شدید موادی مانند دی‌اکسید کربن و بخار آب در جو شده است.

از سوی دیگر، با افزایش جمعیت شرایط آب و هوایی و جو زمین مانند دیگر قسمت‌های کره زمین از آسیب‌های انسان در امان نمانده و دستخوش دگرگونی‌هایی شده که گرم شدن تدریجی زمین، بالا آمدن سطح آب دریاها و بارش رگبارهای سیل آسا در بعضی از مناطق زمین از آن جمله است.

مدل‌های آب و هوایی پیش‌بینی می‌کنند که تا سال 2100 میلادی، دمای کره زمین یک تا 5/3 درجه سانتی‌گراد افزایش خواهد یافت. این پیش‌بینی نشان می‌دهد که تغییرات آب و هوایی در طول قرن حاضر و قرن آینده، بیشتر از تغییرات آن در طول یکصد قرن پیش خواهد بود.

به گزارش دفتر طرح ملی تغییر آب و هوا، گازهای گلخانه‌ای باعث باقی ماندن کسری از انرژی خورشیدی رسیده به زمین در جو می‌شوند. این تبادل انرژی باعث پایا‌ماندن دمای زمین در حد مناسبی می‌شود، به گونه‌ای که اگر اثر گلخانه‌ای در جو زمین وجود نداشت دمای کره زمین به طور متوسط 5/15 درجه سانتی‌گراد نسبت به حال کمتر می‌شد.

چنین کاهش دمایی باعث می‌شود کره زمین غیرقابل سکونت باشد. از سوی دیگر، چنانچه مقدار گازهای گلخانه‌ای در جو زیادتر از حد متعارف شود، موازنه انرژی زمین به هم می‌خورد و باعث باقی ماندن انرژی بیشتری در جو زمین می‌شود و این مساله گرمایش تدریجی زمین را به دنبال خواهد داشت.

تحقیقات نشان داده است که طی 200 سال گذشته بویژه در 50 سال اخیر، انتشار گازهای گلخانه‌ای بشدت افزایش یافته است. برای نمونه، هم اکنون نسبت به پیش از انقلاب صنعتی، موجودی گازهای دی‌اکسید کربن و متان در جو به ترتیب 30 و 150 درصد افزایش داشته است و در این میان، دی‌اکسید کربنی که از سوخت‌های فسیلی منتشر می‌شود اصلی‌ترین گاز گلخانه‌ای انسان ساخت به شمار می‌رود.

دی‌اکسید کربن‌

با مطالعه انتشار گاز دی‌اکسید کربن در یک دوره 160 هزار ساله،‌ برآورد شده است که هر زمان غلظت دی‌اکسید کربن افزایش یافته، دمای کره زمین نیز بالا رفته و وقتی‌که غلظت دی‌اکسید کربن کاهش یافته، دمای کره زمین نیز کاهش پیدا کرده است.

بررسی‌ها نشان داده که هم اکنون غلظت دی‌اکسید کربن در جو با نرخ نیم درصد در سال در حال افزایش است.

از عمده‌ترین منابع تولید دی‌اکسید کربن، احتراق سوخت‌های فسیلی است و هر ساله حدود 6 میلیارد تن دی‌اکسید کربن ناشی از فرآیندهای احتراق به جو اضافه می‌شود.

همچنین برخی فعالیت‌های انسانی نیز در تولید دی‌اکسید کربن نقش دارند. برای نمونه وقتی جنگل‌ها به مزارع تبدیل می‌شوند ترکیب کلی خاک بسرعت تغییر کرده و مواد آلی موجود در خاک اکسید شده و به صورت دی‌اکسید کربن وارد جو می‌شوند.

بررسی‌ها نشان داده است که به طور متوسط بر اثر جنگل‌زدایی، هر ساله حدود یک تا 2 میلیارد تن دی‌اکسید کربن به جو زمین وارد می‌شود.

از سوی دیگر، چوب برداشت شده از جنگل‌ها به صورت مستقیم مانند مصرف سوخت و به صورت غیرمستقیم مانند مصرف در فرآیندهای شیمیایی می‌توانند منبع انتشار دی‌اکسید کربن باشند.

با از میان رفتن جنگل‌ها، امکان فرآیند نور ساخت مانند فتوسنتز که در آن دی‌اکسید کربن مصرف می‌شود از بین رفته و به این ترتیب دی‌اکسید کربن بیشتری در جو باقی می‌ماند.

بعد از انقلاب صنعتی، غلظت دی‌اکسید کربن بشدت افزایش پیدا کرده و هم اکنون دانشمندان معتقدند اگر افزایش غلظت دی‌اکسید کربن به همین صورت طی قرن حاضر ادامه یابد، غلظت این گاز به حدی می‌رسد که معادل 50 میلیون سال فعالیت عادی بشر است.

تحقیقات نشان داده است که  طول عمر دی‌اکسید کربن در جو حدود 50 سال است و امروزه ایالات متحده آمریکا رتبه اول را در تولید دی‌اکسید کربن در میان دیگر کشورها دارد.

چاهک‌های کربن یعنی اقیانوس‌ها و جنگل‌ها نیز در تغییر غلظت کلی دی‌اکسید کربن موثرند. به طور کلی دی‌اکسید کربن در آب به میزان کمی ‌حل می‌شود، ولی به علت وسعت سطح اقیانوس‌ها مقدار دی‌اکسید کربن حل شده در آب مقدار قابل توجهی است.

همچنین جنگل‌ها در فرآیند نور ساخت فتوسنتز خود به دی‌اکسید کربن نیاز دارند و آن را مصرف می‌کنند، ولی در مجموع اثر این دو چاهک نسبت به چشمه‌ها چندان موثر نبوده و به این ترتیب مقدار غلظت دی‌اکسید کربن موجود در جو روز به روز افزایش می‌یابد.

کلروفلوئوروکربن‌ها  و ازن‌

یکی دیگر از عوامل گرمایش زمین، مصرف کلروفلوئوروکربن‌ها در مواردی مانند کف‌کننده‌ها، حلال‌ها، سیستم‌های تهویه، سرمایشی و صنایع یخچال سازی و عایق‌سازی است.

طبق تحقیقات انجام شده، در نهایت مواد حاصل از این فرآیند خود طی یک‌سری واکنش‌های شیمیایی باعث از میان رفتن ازن جو بالا می‌شوند و بعلاوه این ترکیبات پرتوهای فروسرخ را در جو پایین جذب و به عنوان یک گاز گلخانه‌ای عمل می‌کنند به همین دلیل در سال‌های اخیر و بر اساس پروتکل مونترال توافق جهانی برای ممنوعیت کامل استفاده از آنها انجام شده است.

هم اکنون گزینه‌هایی برای این مواد از سوی پروتکل مونترال در نظر گرفته شده است که بر اساس یک برنامه زمان‌بندی کشورهای عضو باید به آن عمل کنند.

همچنین ازن نیز یک گاز گلخانه‌ای است که بر اثر واکنش‌های بسیار پیچیده شیمیایی در جو تولید می‌شود. این گاز در مقایسه با دیگر گازهای گلخانه‌ای در سطح زمین و جو آزاد، عمر محدودی دارد و با وجود انتقال ازن از جو پایین به جو بالا، غلظت ازن در سطح زمین و در عرض‌های میانی و بالای نیمکره شمالی طی 30 سال اخیر و بخصوص در ماه‌های تابستان افزایش داشته است.

در حال حاضر، میزان افزایش غلظت ازن جو پایین یک تا 2 درصد در هر سال گزارش شده است و اندازه‌گیری‌های انجام شده در ارتفاعات 2 تا 8‌‌کیلومتری از سطح زمین نشان می‌دهد که غلظت ازن حدود 20 تا 25 درصد افزایش یافته است.

بالا آمدن سطح آب دریاها

شاید محسوس‌ترین اثر تغییرات آب و هوا، بالا آمدن سطح آب دریاها باشد. بر اساس مطالعات انجام شده، تخمین زده می‌شود که گرم شدن جهان به میزان 5/1 تا 5/4 درجه سانتی‌گراد می‌تواند سطح آب دریاها را در حدود 20 تا 140 سانتی‌متر بالا ببرد.

در طول 100 سال گذشته، سطح آب دریاها به طور متوسط 10 تا 25 سانتی‌متر بالا آمده است و این افزایش تنها به دلیل بالا رفتن دمای سطوح پایین جو به میزان 3/0 درجه سانتی‌گراد نسبت به سال 1860 میلادی بوده است.

نتیجه یک مطالعه بر میزان بالا آمدن سطح آب دریاها نشان داده است که در طول سال‌های 2000 تا 2100 میلادی چنانچه دمای جهان بین 2 تا 6 درجه سانتی‌گراد نسبت به حال گرمتر شود، سطح آب دریاها بین 5 تا 35 سانتی‌‌متر بالا خواهد آمد.

ذوب شدن کوه‌های یخی شناور در اقیانوس‌ها نیز از عوامل بالا آمدن سطح آب اقیانوس‌هاست. در چند سال اخیر بسیاری از کوه‌های یخی در قطب‌های شمال و جنوب ذوب شده‌اند.

بر اساس تخمین‌های انجام شده، چنانچه تمام یخ‌ها به جز یخ‌های مناطق گرینلند و انتراسیت ذوب شوند، سطح آب دریاها و اقیانوس‌ها به میزان 20 تا 50 سانتی‌متر بالا خواهد آمد.

از دیگر اثرات جانبی بالا آمدن سطح آب دریاها، پیشروی آن در مناطق ساحلی است که به این ترتیب صنایع و تجهیزات ساحلی و همچنین مناطق گردشگری مجاور آن زیر آب خواهند رفت.

همچنین با بالا آمدن آب رودخانه‌ها، مزارع کشاورزی اطراف این رودخانه‌ها نیز آسیب دیده و بسیاری از زیستگاه‌های طبیعی حیوانات که در مجاورت دریا و رودخانه هستند، از بین خواهند رفت.

کاهش بازده نیروگاه‌ها

بر اساس تغییرات انجام شده تغییرات آب و هوا و پیامدهای آن، تاثیرات زیادی بر بازدهی نیروگاه‌ها دارد. به طور کلی بر اثر تغییر آب و هوا ظرفیت تولید برق نیروگاه‌ها کاهش خواهد یافت که این تنها ناشی از اثر پدیده تغییر آب و هوا بر بازدهی نیروگاه‌هاست، چرا که افزایش دمای آب، باعث کاهش بازدهی فرآیند چگالش در نیروگاه‌های بخار می‌شود. همچنین طراحی نیروگاه‌های گازی بر پایه متوسط دمای هوای 30 درجه سانتی‌گراد است که با افزایش دمای هوای محیط، بازدهی آنها نیز کاهش خواهد یافت.

اثر بر سلامتی

یکی دیگر از اثرات پدیده تغییر آب و هوا شیوع انواع بیماری‌های واگیردار  و مسری است که می‌تواند سلامتی انسان‌ها را تهدید کند.

بررسی‌ سازمان‌های جهانی نشان داده است به عنوان مثال پشه مالاریا به عنوان ناقل بیماری مالاریا در آب و هوای گرمتر تکثیر بسیار بیشتری در مقایسه با آب و هوای معتدل خواهد داشت و به ترتیب با افزایش جمعیت این پشه ابتلا به این بیماری نیز افزایش خواهد یافت. بیماری‌های دیگری مانند تب برفکی وتب زرد نیز با گرمایش کلی شیوع بیشتری دارند.

از سوی دیگر، گرمایش هوا به طور مستقیم نیز می‌تواند باعث ایجاد خطر برای انسان شود. برای نمونه، در هوای گرم سیستم گردش خون برای خنک نگه داشتن دمای بدن فعالیت بیشتری دارد و این امر برای افرادی که ناراحتی قلبی  دارند، مشکل‌ساز خواهد بود.

همچنین ازن جو پایین که خود یکی از گازهای گلخانه‌ای است، علاوه بر ایجاد اثر گلخانه‌ای اثرات مستقیمی‌ بر سلامتی انسان‌ها دارد؛ چرا که هوای گرم باعث افزایش غلظت گاز ازن در اطراف زمین می‌شود و این امر برای بیماران ریوی مشکل‌ساز خواهد بود.

تغییرات آب و هوای منطقه‌ای

هر چند بیشتر دانشمندان با این جمله موافقند که افزایش غلظت گازهای گلخانه‌ای موجب افزایش دمای کره زمین می‌شود، ولی عموما درخصوص تغییرات منطقه‌ای توافق کمتری وجود دارد. منظور از این تغییر آب و هوای منطقه‌ای، بررسی تغییر آب و هوا در یک ناحیه ویژه است. برای نمونه، طبق مطالعات انجام شده مشخص شده است بیشترین افزایش احتمالی دما در زمستان در عرض‌های بالای جغرافیایی و در نیمکره شمالی اتفاق خواهد افتاد.

به این ترتیب، تغییرات منطقه‌ای در این نواحی می‌تواند ‌2 تا 5/2 برابر سریع‌تر و بیشتر از مقادیر میانگین سالانه جهانی باشد. تغییر در جهت وزش باد، میزان بارندگی سالانه و همچنین بلایای طبیعی همچون طوفان، گردباد و سیل از نتایج مستقیم تغییرات آب و هواست.

بررسی‌ها نشان داده است چنین رویدادهایی مسائل و مشکلات غیرمستقیمی‌ چون غرقاب شدن اراضی و شوری زمین‌های کم ارتفاع، بیابان زایی، اختلال در رشد طبیعی گیاهان، ضعف فزاینده ظرفیت تولیدات کشاورزی، تغییرات اقلیم در زیستگاه‌های جنگلی و سکونتگاه‌های انسانی و در نتیجه مهاجرت انبوه جمعیت را به دنبال خواهد داشت.

حمیده سادات‌هاشمی‌