از رادیو - رسانه زندگی تا رادیو - صدای فرهنگ‌ها

برگزاری جشنواره برنامه‌های رادیویی با هدف ایجاد انگیزه در میان برنامه‌سازان رادیو و بالا بردن سطح کیفی برنامه‌سازی، در واقع حرکتی بود برای رسیدن به افق‌های جدید.

برگزاری جشنواره اول با شعار «رادیو رسانه فردا» از نگاه امیدوارانه مسوولان این رسانه از فردای آن خبر می‌داد. اما جشنواره اول  که در زیباکنار برگزار شد  بیشتر شبیه یک جشن رادیویی بود. چون به رادیویی‌ها فرصت می‌داد فارغ از دغدغه‌های آنتن زنده و برنامه‌سازی، چند روزی را دور هم جمع شوند و از تجربیات هم بهره ببرند. این اشتیاق در دوره‌‌های دوم و سوم با انگیزه شرکت در رقابت،‌ ادغام شد و برنامه‌سازان و گویندگان رادیو اگر چه انتقادات فراوانی به جوانب مختلف کار داشتند،‌ اما برای حضور درجشنواره و موفق شدن در چرخه رقابت، بسیار تلاش می‌کردند.

نگاهی به افق‌های فرا رو

 حسن محمدیان (مدیر گروه اقتصاد رادیو سراسری و مدیر فعلی رادیو گفتگو)‌ از دوره اول تا دوره ششم دبیری جشنواره را به عهده داشت. او در سخنرانی خود در مراسم اختتامیه اولین جشنواره رادیو از وضعیت امیدوار‌کننده این رسانه در آینده خبر داد. دکتر حسن خجسته معاون صدا نیز گفت: توسعه رسانه‌های دیجیتال و از آن جمله اینترنت نه‌تنها موجب حذف رادیو نمی‌شود بلکه به گسترش و اقبال آن کمک می‌کند.

خیلی‌‌ها در همان روزها متوجه آنچه او گفت نشدند،‌ اما گذشت حدود 8 سال ثابت کردکه رسانه‌های دیجیتال و فناوری به احیای دوباره رادیو می‌‌انجامد. فقط کافی است گوشی‌های موبایل‌هایمان را به یاد‌ آوریم که حالا دیگر همه رادیو دارند و خیلی‌ها از هر فرصتی برای شنیدن، استفاده می‌کنند.

اما اولین انتقاداتی که مجموعه مدیران و برنامه‌سازان رادیو به جشنواره وارد می‌دانستند؛ داوری یکسان این همه شبکه‌های غیر همسان با ماموریت‌های متفاوت بود. مثلا شبکه‌های رادیویی قرآن و معارف که برنامه‌های بدون موسیقی را تولید می کردند،‌ معتقد بودند نباید تهیه‌کنندگی در این شبکه با دیگر شبکه‌ها در یک میزان قرار بگیرد و داوری شود. در طول سال‌‌های برگزاری جشنواره فرم‌های داوری تغییر می‌کرد و مسوولان با آسیب‌شناسی سال‌های گذشته و به دست‌آوردن تجربیات جدید، نقاط ضعف جشنواره را شناسایی می‌کردند و در صدد رفع آن بر می‌آمدند.

 سوی حوزه‌های تخصصی‌

جشنواره چهارم رادیو حکم حرکتی نوین را داشت. این مرحله که با شعار «رسانه همدلی صدای زندگی» برگزار می‌شد،‌ یک تفاوت کلی و اساسی با 3‌‌دوره قبل داشت در این دوره،‌ مرحله اول داوری به خود شبکه‌ها واگذار شد. محمدیان دوره چهارم را به همین دلیل فصل استقبال جدید برنامه‌سازان از جشنواره دانست چون مدیران شبکه‌ها این امکان را پیدا می‌کردند که ارزیابی قابل‌قبول و مناسبی از وضعیت برنامه‌سازی در شبکه خود به دست آورند.

اما جشنواره چهارم هم علی‌رغم ایجاد شیوه‌ای نوین، ضعف‌هایی داشت چون به خاطر توجه به مشاغل رادیویی و مورد قضاوت قرار گرفتن آنها ارزش کار گروهی خدشه‌دار شد. این در حالی است که پیشکسوتان رادیو برنامه‌ای را موفق و قابل‌قبول می‌دانند که محصول کار گروهی باشد. اما در همین دوره، ‌دبیر جشنواره از تاثیر جشنواره در بهبود وضعیت برنامه‌سازی در رادیو خبر داد. در همین سال‌ها رادیو در مسیر تخصصی شدن هم گام برمی‌داشت و شبکه‌های رادیویی سلامت، گفتگو، معارف انگلیسی، صدای آشنا، تجارت و رادیو اینترنتی ایران صدا هم بتدریج به جمع اعضای خانواده رادیو تحت نظر معاونت صدا پیوستند.

فرصت جهانی شدن‌

اما پنجمین جشنواره برنامه‌های رادیویی، دستاورد ارزشمند آشنایی با رادیوهای دیگر کشورهای جهان را برای اهالی رادیو به همراه داشت. در این مرحله، ایران فراخوان شرکت در جشنواره و برنامه‌سازی با موضوعات خانواده، میراث فرهنگی، محیط زیست و صلح را برای رادیویی‌های دنیا ارسال کرد و کشورهایی مثل بلژیک، انگلستان و هلند به جمع رادیویی‌های ایران در زیباکنار پیوستند و در رقابت شرکت کردند.

تشکیل کارگاه‌های آموزشی برنامه‌سازی رادیو با حضور استادان برجسته بین‌المللی از دیگر نتایج مرحله پنجم بود. اما در این دوره، برنامه‌سازان ایرانی درخشش چندانی نداشتند و زهرا مجریه، تهیه‌کننده رادیو البرز (رادیو کرج)‌ تنها برنده این بخش بود.

جواد آتش‌افروز، داور ایرانی فستیوال هم تجربه بین‌المللی شدن را فرصتی گرانبها برای رادیو دانست و گفت: اگرچه بیش از این نمی‌توان از مرحله اول توقع داشت، اما تردید نداشته باشید که ایران در سال‌های آینده در بخش بین‌الملل خواهد درخشید. به طور کلی، از مجموع نظرهای اهالی رادیو در مورد سال پنجم و اولین دوره بین‌المللی جشنواره 3‌‌پیشنهاد مهم منتج شد؛ 1-  برگزاری دوره‌های آموزشی توسط استادان بین‌المللی، 2-  تاکید بر موضوعاتی که جنبه بین‌المللی دارند، 3-  بررسی نقاط قوت و ضعف برنامه‌های رادیو.

اقبال و درخشش دوباره رادیو

جشنواره ششم همزمان بود با 65 سالگی رادیو و مطبوعات نیز به صورت خودجوش صفحات ویژه‌ای را به رادیو اختصاص دادند. نگاه و توجه روزنامه‌ها و رسانه‌های مکتوب به رادیو از یک رویداد مبارک خبر می‌داد و آن این بود که رادیو به اهداف خود رسیده است. در این صفحات با تعدادی از پیشکسوتان رادیو گفتگو شد و تاریخچه رادیو مورد بررسی قرار گرفت.

توجه رسانه‌ها در واقع توجه مخاطبان رادیو بود. جشنواره هم در این سال با رونق دوچندان بخش بین‌المللی برگزار شد و دکتر خجسته درباره اهمیت برگزاری این گردهمایی به شکل جهانی گفت: «حضور نمایندگان و برنامه‌سازان رادیوهای خارجی برای اهالی رادیو که افرادی درونگرا هستند، فرصت خوبی است تا با تجربیات همکاران خود در دیگر نقاط دنیا هم آشنا شوند».

در دوره ششم 49 برنامه از ایران و 15 برنامه از کشورهای خارجی در مسابقه بین‌الملل شرکت کردند و مدیران شبکه‌هایی مثل لبنان، عراق، اکراین، بی.بی.سی، دویچه وله، کره جنوبی، افغانستان و ترکیه حضور داشتند. کارگاه‌های آموزشی این مرحله هم با مدیریت «توران علی» برنامه‌ساز ارشد رادیو تلویزیون اسکاتلند و خانم دکتر «آختن» از رادیو دویچه وله برگزار شد.

ایران؛ قطب رسانه‌ای جهان‌

جشنواره هفتم که همزمان با سومین سال برگزاری به شکل بین‌المللی بود، با تغییرات اساسی در شیوه اجرا کار خود را آغاز کرد. اولین تغییر این بود که دبیر 6 دوره گذشته حسن محمدیان  که حالا دیگر مدیریت رادیو تازه‌تاسیس رادیوگفتگو را هم به عهده گرفته بود  با ارائه گزارشی به معاونت صدا و به ثمر رساندن جشنواره خواست که این وظیفه به دیگران محول شود. به این ترتیب شهرام گیل‌آبادی (مدیر شبکه جوان)‌ به عنوان دبیر بخش بین‌الملل و محمد جهانی (مدیر رادیو پیام)‌ به عنوان دبیر بخش مسابقه کار خود را شروع کردند.

در مجموع 286 برنامه در بخش بین‌المللی شرکت کردند که 128 برنامه خارجی و بقیه ایرانی بودند. حضور پررنگ برنامه‌سازان داخلی در بخش بین‌الملل دوره هفتم نشان داد که اشتیاق آنها افزایش یافته است. از طرفی برنامه‌ها از نظر کیفی به‌حدی ارتقا پیدا کرده بود که قابل رقابت با تولیدات خارجی باشد.

دیوید استلی دبیرکل ABU (اتحادیه رادیو تلویزیون‌های آسیا و اقیانوسیه)‌ مدیر سازمان رسانه‌ای آلمان، استاد ارشد دانشگاه فرانسه، مدیر رادیو ملی چین، مدیر رادیو اجتماعی آذربایجان، مدیر رادیو آفریقای جنوبی، مدیر رادیو ریاض، مدیر رادیو اکراین و ... در جشنواره هفتم حضور یافتند در همین دوره بود که جشنواره رادیو ایران از سوی نمایندگان جهانی این رسانه و دبیرکل ABU به عوان منحصر به‌فردترین جشنواره رادیویی دنیا شناخته شد و ایران به عنوان قطب رسانه‌ای دنیا معرفی شد.

دیوید استلی، دبیر کل ABU در اختتامیه این دوره در زیباکنار گفت: آینده رادیو روشن است و من معتقدم با وجود فناوری دیجیتال، آینده خوبی خواهد داشت. مهم این است که ما خود را با محیط پیچیده رسانه‌ای امروز هماهنگ کنیم.بخش بین‌الملل در این سال 12 برنامه را به‌ عنوان برتر معرفی کرد که 3 برنامه آن ایرانی بود. بخش مسابقه هم در دوره هشتم به 40 نفر جایزه داد. اما از همین سال شبکه‌های رادیویی این فرصت را پیدا کردند که به‌صورت درون شبکه‌ای جشنواره داخلی را برگزار و در ساختار جدید، از بهترین برنامه‌سازان تقدیر کنند.

فصل جدید استقبال

«رادیو، رسانه، زندگی» شعار جشنواره هشتم بود. مجید ندیری (مدیر رادیو ورزش)‌ دبیر بخش بین‌‌الملل و محمد جهانی (مدیر رادیو پیام)‌ دبیری بخش مسابقه را  به عهده گرفتند. استقبال برنامه‌سازان داخلی و خارجی از بخش بین‌الملل حدود 40 درصد افزایش یافت و بیش از 400 اثر به دبیرخانه ارسال شد که در نهایت 100 برنامه به مرحله نهایی راه یافت. در دوره هشتم، دبیرخانه دائمی جشنواره برای مشارکت مخاطبان علاقه‌مندان رادیو مسابقه بزرگ گزارشگران افتخاری و کاریکاتورهای رادیویی را طراحی کرد.

این تدبیر یک انتقاد اساسی به جشنواره رادیو را کمرنگ می‌کرد و آن این بود که این جشنواره جایگاهی را برای مخاطبانش تعریف نکرده است. در مسابقه گزارشگران افتخاری، در میان انبوه آثار رسیده یک نوجوان 10 ساله از اردبیل اول شد.

صدای فرهنگ‌ها و اجلاس جهانی رادیو

رادیو، صدای فرهنگ‌ها شعار جشنواره نهم است. در این دوره مسابقه بین‌الملل و داخلی در هم ادغام شده و علیرضا نوری (مدیر رادیو ایران)‌ دبیر جشنواره است.

دوره نهم با تفاوت‌های اساسی در اصفهان برگزار می‌شود.

اول، این‌که دردی‌ماه سال گذشته اجلاس اتحادیه رادیو تلویزیون‌‌های آسیا و اقیانوسیه ‌ (ABU) در تهران برگزار شد و طی آن دکتر حسن خجسته، معاون صدای صداوسیما با اکثریت آرا نایب رئیس اتحادیه ABU شد. او که علاقه زیادی به مباحث تئوریک و آکادمی رادیو دارد به عنوان نماینده ایران و نایب رئیس ABU پیشنهاد برگزاری اجلاس جهانی رادیو را در ایران در حوزه محتوا به ABU داد و مورد موافقت قرار گرفت. بنابراین 3 روز برگزاری اجلاس همزمان خواهد شد با 3 روز برگزاری جشنواره که از این طریق در هزینه‌ها نیز صرفه‌جویی می‌شود.

اجلاس جهانی رادیو و جشنواره رادیو، صدای فرهنگ‌ها در حالی برگزار می‌شود که رادیو با اقبال دوباره‌ای روبه‌رو شده است و جشنواره همان‌طور که از شعار آن برمی‌آید: قصد دارد به مفاخر ایرانی همچون رودکی و مولانا توجه و نگاه ویژه‌ای داشته باشد و در همین زمینه نیز سازمان‌هایی همچون یونسکو و آیسسکو را نیز به مشارکت دعوت کرده است. به‌ هر روی، درباره جشنواره باید منتظر بود و دید با چه سبک و سیاقی برگزار می‌شود. شاید بتوان این جشنواره را هم در سال‌های آتی مورد ارزیابی قرار داد.

جشنواره خوب است‌

اردیبهشت که می‌شود، بخواهی و نخواهی هوای جشنواره را باید استنشاق کنی. امسال برای نهمین سال پیاپی با جشنواره رادیو، نفس می‌کشیم. نمی‌دانم بگویم جشنواره خوب است یا بد. اون روزهایی که سرم را بالا گرفتم و از پله‌های سالن مراسم اختتامیه بالا رفتم تا جایزه آن روزهای برنده شدن در جشنواره رادیو را بگیرم هم، همین نظر را داشتم؛ اما بودن جشنواره خوب است، این را خوب می‌دانم.

تجربه 12 سال نفس کشیدن در رادیو می‌گوید، بودن جشنواره خوب است. همین که در یک مقطع 4 ماهه اگر نگوییم همه به جرات می‌شود گفت بسیاری از رادیوها به تکاپو می‌افتند که کاری تازه انجام بدهند تا نامشان در میان برندگان جشنواره باشد. باید گفت جشنواره خوب است.

حتما جشنواره خوب است، آن هم برای رسانه‌ای که در میان هجوم رسانه‌ای جدید، مظلومانه و آرام کارش را می‌کند. بهتر از گذشته، اما کمتر کسی به او توجه می‌کند.

به هر حال به برکت بودن جشنواره در چند روز برگزاری این گردهمایی، خبرهای رادیو را از تلویزیون هم می‌شنویم و در مطبوعات هم می‌بینیم. انگار همه یاد رادیو می‌افتند. پس جشنواره خوب است. جشنواره خوب است، چون رادیو نیاز به محرکی برای نوآوری دارد و رادیو هم باید مثل دیگر رسانه‌ها همزمان با روز خود را بروز دهد.

جشنواره خوب است؛ آنقدر خوب که حالا که قلم به دست گرفته‌ام و می‌نویسم از این پدیده 9 ساله، متاسفم که چرا مثل 8‌‌سال پیش اثری خلق نکرده‌ام تا با دیگر دوستانم رقابت کنم.

جشنواره خوب است. باور کنید راست می‌گویم... فقط ای کاش می‌دانستم چگونه آثارم در این 8 سال داوری شدند... اگر این را هم می‌دانستم می‌گفتم جشنواره عالی است. همین...

حمیدرضا افتخاری، تهیه‌کننده رادیو تهران‌

فاطمه رحیمی