احیای‌ گوزن ‌زرد ‌ایرانی‌

 بعد از افزایش تعداد جمعیت گوزن زرد در این منطقه ، انتقال تعدادی از این گونه به زیستگاه تاریخی شان در حوزه زاگرس در دستورکار مسوولان قرار گرفت که اکنون شاهد این اتفاق هستیم.

گوزن زرد گونه‌ای سم‌دار است که در اروپا و آسیا پراکندگی دارد؛ اما جثه گوزن اروپایی از نوع آسیایی کوچک‌تر است. گوزن زرد ایرانی از نظر اتحادیه جهانی حفاظت از گونه (IUCN) در معرض تهدید اعلام شد که شکار بی‌رویه و از بین رفتن زیستگاه‌ها در طول 50 سال گذشته منجر به کاهش شدید این جمعیت شده بود ؛ به طوری که در سال 1335 تصور می‌شد کاملا منقرض شده است.

اما به طور ناگهانی بعد از سال 1335 تعداد محدودی از گوزن زرد در اطراف منطقه دز و کرخه مشاهده شد و از همان سال احیای جمعیت این گونه در دستور کار قرار گرفت.

کارشناسان معتقدند برای احیای جمعیت یک گونه 2 راه‌حل وجود دارد. اول آن‌که گونه مورد نظر در زیستگاه‌ اصلی و تاریخی‌اش احیا می‌شود و دوم آن که با مهیا کردن شرایط مناسب در زیستگاه دیگری شرایط احیا فراهم شود. به این ترتیب باید عوامل انقراض حذف و جمعیت احیا شده در زیستگاه مناسب رها سازی شود.

به منظور احیای گونه گوزن زرد جزیره اشک انتخاب شد و دشمن طبیعی نیز برای این گونه در جزیره وجود نداشت. البته گوزن زرد به نقاط دیگری مانند زرده‌لان کرمانشاه، جزیره کیش و منطقه میان کتل در استان فارس نیز منتقل شد، اما بررسی محل‌های رها‌سازی شده نشان داد که جزیره اشک بهترین محل برای احیا و پرورش این گونه بوده به طوری که جمعیت مناسبی را تاکنون به دست آورده‌ایم.

برنامه‌های احیای جمعیت گوزن زرد از سال 1336 آغاز شد، در ابتدا نمونه‌هایی از گوزن زرد را با روش زنده‌گیری به منطقه دشت‌ناز در ساری بردند و طی 5 مرحله از سال 1356 تا 1368 در مجموع 52 راس گوزن زرد شامل 22 نر و 30 ماده زنده‌گیری شده و سپس به جزیره اشک منتقل شدند.

گوزن‌ها از نظر زیستی جزو سم دارانی هستند که حرمسرا تشکیل می‌دهند و هنگام جفت‌گیری گوزن نر قوی‌تر با دیگر گوزن‌ها درگیر می‌شود و تعدادی ماده را در اختیار می‌گیرد ، به این ترتیب جفتگیری در شهریور انجام می‌شود و 8 ماه بعد بره‌ها (برای هر ماده یک تا دو بره)‌ به‌دنیا می‌آیند.

بنابراین اگر یک برنامه احیا با توجه به خصوصیات زیستی جانور صورت بگیرد و شرایط زیستی مانند دشمن طبیعی یا هرعاملی که باعث کم شدن جمعیت شود وجود نداشته باشد، بعد از مدتی جمعیت قابل قبولی ایجاد می‌شود.

جزیره اشک نیز دارای این خصوصیات بوده است به‌طوری که براساس آمار اداره کل محیط زیست استان آذربایجان غربی تا پایان سال 1385، 291 راس گوزن در منطقه سرشماری شده است.

از آنجا ‌که ساختار این دریاچه آهکی و میزان ارتفاع جزیره به سطح آن کم است، در اثر نزولات آسمانی مواد آبرفتی به دریاچه وارد می‌شود ، از طرفی قطر رسوبات در کناره‌ها زیاد است و سنگ‌ها هم خیلی کم آب را در خود نگه می‌دارند و تنها یک چشمه قابل قبول در جزیره وجود دارد ، بنابراین کارشناسان و مسوولان با لوله‌کشی آب و ایجاد آبشخورهای مصنوعی شرایط مناسب را فراهم کرده‌اند.در زمان خنکی هوا، حیوان آب مورد نظر را از علف‌های خنک تهیه می‌کند و در غیر این‌صورت برای آب خوردن به آبشخورها نزدیک می‌شود.

از این‌رو، آبشخورها به‌علت آن‌که حیوان به آنها نزدیک می‌‌شود محل مناسبی برای مطالعه رفتارهای جانور است و عملیات زنده‌گیری و جابه‌جایی حیوان در همین منطقه انجام می‌شود.

کارشناس مسوول بخش پستانداران سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره با آمار سرشماری گوزن زرد در جزیره اشک، گفت: سیر تکثیر و پرورش این‌گونه صعودی بوده است به طوری که در سال 79، 147 راس وجود داشته که در سال 82 به 241 راس و تا سال85  به 291 راس گوزن رسیده است.

دکتر داوود حیات غیب می‌افزاید: در این میان برای احیای جمعیت، تعداد و نسبت نرها به ماده‌ها دارای اهمیت است؛ زیرا از نظر زیستی ماده‌ها زایا هستند که برحسب جمعیت ماده می توان انتظار داشت چقدر به جمعیت اضافه شود.

وی ادامه داد: افزایش کنونی جمعیت گوزن زرد تنها در سایه از جان گذشتگی محیط‌بانان و کارشناسان محیط زیست استان آذربایجان غربی صورت گرفته است،‌ چرا که این‌گونه همواره نیازمند نظارت و مراقبت دائمی هستند.

کارشناس مسوول بخش پستانداران سازمان حفاظت محیط زیست گفت: بارش‌های اخیر منجر شد تا گوزن‌ها به آبشخورها نزدیک نشوند و زنده‌گیری آنها برای انتقال به زیستگاه‌های طبیعی و اصلی با تاخیر انجام شود.

حیات غیب افزود: انتقال تعدادی از جمعیت گوزن زرد ایرانی احیا شده در جزیره اشک به زیستگاه‌های طبیعی آن در حوزه زاگرس بخصوص دز و کرخه جزو برنامه‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست است که این برنامه با توجه به شرایط آب و هوایی و مدیریتی میان استان‌‌های خوزستان و آذربایجان غربی در دست اقدام است.

وی ادامه داد: برای احیای یک گونه باید سطح منطقه را نیز در نظر گرفت، چرا که افزایش جمعیت گونه گوزن خود می‌تواند یک عامل بازدارنده برای احیای این‌گونه باشد.

حمیده سادات هاشمی