پرندگان ثروت های طبیعی ایران

پرندگان از ثروت های طبیعی و ملی کشور به شمار می روند که متاسفانه تعداد آنها به دلیل تبدیل و تخریب اکوسیستم ها بسیار کاهش یافته است.

کد خبر: ۱۵۷۵۴۲

شکار بی رویه و کثرت تفنگ های بادی و تیراندازی سبب شده است بسیاری از پرندگان که در گذشته در ایران وجود داشتند، اکنون بندرت مشاهده شوند. بررسی ها نشان می دهد بیشترین گونه پرندگان را گونه های متکی به تالاب ها تشکیل می دهند و تخریب تالاب ها تاثیر منفی بر تعداد گونه های پرندگان داشته است ، به طوری که هم اکنون 18 گونه پرنده ایران در معرض تهدید اعلام شده است و کارشناسان معتقدند نگاه مسوولان به این بخش از طبیعت باید با تدوین برنامه های حفاظتی ویژه ای تغییر یابد.

براساس دومین گزارش وضعیت محیط زیست ایران ، تعداد گونه های پرندگان ایران 517 گونه است که در 19 راسته ، 79 تیره و 22 جنس طبقه بندی شده اند که این تعداد معادل 5.62 درصد از پرندگان زیستمند خاورمیانه است ؛ همچنین با توجه به این که ایران برای مهاجرت بسیاری از گونه ها یکی از مناطق مهم جهان است ، تقریبا 340 گونه یعنی 68 درصد از پرندگان ایران را مهاجران تشکیل می دهند. همچنین بررسی ها نشان می دهد از 517گونه پرندگان ایران ، حدود 63 گونه یعنی معادل 323 گونه در ایران زاد و ولد می کنند و از این تعداد 78 گونه تابستان گذر و بسیاری از آنها حتی مهاجر عبوری هستند که در زمستان دیده نمی شوند و 59 گونه در برخی قسمت های کشور تابستان گذر و در قسمت های دیگر زمستان گذر هستند.

ویژگی های منحصر به فرد پرندگان

در میان مهره داران ، پرندگان به سبب برخورداری از قدرت پرواز، صاحب وسیع ترین محیط بلامعارض در گیتی ، یعنی هوا هستند. پرندگان می توانند ناگهان نقل مکان کنند و این جابه جایی سریع از محیطی به محیط مناسب تر برای بسیاری از گونه ها به علت نیازهای خاص تغذیه یا شرایط اقلیمی اهمیت حیاتی دارد. برخورداری از پر و نیز بال و نوک این گروه از جانداران را از دیگران متمایز کرده است. پر ماده ای بی همتاست و این مساله در شکافتن هوا، پوشش عایقی ، سبکی وزن و خاصیت هوابری دینامیکی مشهود است. استخوان های پرندگان نیز از نظر تقلیل دادن وزن آنها تا حد ممکن حالت استثنایی دارند. درون استخوان ها خالی است ولی مثل داخل بال هواپیما یا پایه های پل ، بسترهایی با بهترین شیوه مهندسی قرار دارد که این استخوان ها را تقویت می کند.

ویژگی تقلیل وزن بدن پرنده به شکل دیگری نیز ظاهر می شود. وزن مخصوص بدن یک مرغابی دست نخورده 0.6 است ، ولی پس از پر کندن ، وزن مخصوص آن بیشتر می شود و به 0.9 می رسد. از این رو می توان گفت اگر پرندگان خونگرم نبودند پرواز برای آنها در مناطق سردسیر بسیار مشکل بود؛ چرا که سوخت و ساز پرندگان سریع است و در سنجش با میزان 37 درجه سانتی گراد دمای بدن انسان و اندکی بیشتر برای بعضی پستانداران دیگر دمای بدن پرندگان حدود 40 درجه سانتی گراد است ، مثلا دمای بدن توکاها به 43.5 درجه سانتی گراد هم می رسد.

پرندگان در معرض تهدید

متاسفانه بسیاری از پرندگانی که اوایل 2 دهه پیش دیده می شدند، اکنون دیگر دیده نمی شوند یا بندرت مشاهده می شوند. این ضایعه بویژه در نواحی ساحلی دریای خزر چشمگیرتر و تکان دهنده تر است. پرندگان شکوهمند و پراهمیتی مانند عقاب دریایی ، عقاب ماهیگیر و پرندگان آبچر گوناگون که زمانی به وفور مشاهده می شدند ظاهرا دیگر وجود ندارند یا به ندرت دیده می شوند. باید تاکید داشت که کثرت تفنگ های بادی در شهر و روستا منجر به تیراندازی به هر نوع پرنده و در هر اندازه شده است.

در حالی که می توان بیشتر خاک ایران را جزو مناطق خشک به شمار آورد، فقط حدود 45 گونه از مجموع پرندگان ایران مختص به چنین اقلیمی هستند و بقیه آنها به دلیل تنوع زیستگاه های مناسب ، همگی در دیگر مناطق کشور زیست می کند.

با اندک توجهی می توان به اهمیت محیطهایی از قبیل جنگل های شمال ، غرب و جنوب یا بوته زارها و تالاب ها در بقای این ثروت طبیعی و ملی پی برد.اما متاسفانه بیشتر این اکوسیستم ها رو به تبدیل و تخریب هستند و تقلیل بسیار در پرندگان ایران نیز بازتاب همین وضع است.

بررسی ها نشان می دهد بیشترین گونه ها در میان پرندگان را پرندگان متکی به تالاب ها تشکیل می دهند. از نظر اقتصادی نیز در گذشته پرندگان آبزی مهاجر مهمترین گروه پرندگان محسوب می شدند. 45 سال پیش ، جمعیت پرندگان مهاجر ایران 12 میلیون برآورد شد که در آن زمان شکار این پرندگان بخش مهمی از اقتصاد مردم استان های شرقی را تشکیل می داد و براساس برآورد همان زمان تعداد پرندگان شکار شده در هر سال بسیار زیاد بود.

به طور مسلم ، شکار بی رویه در کاهش اسفبار پرندگان آبچر نقش مهمی داشته ، ولی همتراز با آن و بلکه مهم تر، آلوده کردن و تخریب تالاب های ایران است که منجر به کاهش جمعیت پرندگان شده است.

کارشناس مسوول مهره داران دفتر تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست در این باره گفت: براساس فهرست اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت پرندگان غاز پیشانی سفید، کبوتر خاوری ، عقاب دریایی ، عقاب شاهی ، دلیجه کوچک ، هوبره ، اردک مرمری ، میش مرغ ، پلیکان پاخاکستری و باکلان گلوسیاه در گروه پرندگان آسیب پذیر هستند.

حسن محمدیان افزود: همچنین پرنده هایی مانند بالابان ، اردک سرسفید، عروس غاز و کرکس مصری در خطر انقراض قرار دارند و درنای سیبری ، کرکس پشت سفید و خروس کولی شکم سیاه در وضعیت بحرانی هستند.

فون پرندگان ایران

مناطق بیابانی و نیمه بیابانی واقعی بخشی از فون پرندگان ایران است.

این حوزه از تهران تا دشت بزرگ کویر و کویرهای لوت تا بلوچستان مرکزی را می پوشاند. در بیابان های واقعی به نسبت پرندگان کمتری دیده می شود و تراکم آنها نیز بسیار پایین است ، ولی بیشتر آنها که با محیط زیست خشن خو گرفته اند دامنه انتشار وسیعی دارند که می توان به هوبره یا چکاوک هدهدی اشاره کرد.

اگر چه ایران فاقد گونه آندمیک واقعی است ، اما گونه زاغ که به طور گسترده ای در بیابان های مرکزی و شرق ایران دیده می شود معمولا محدود به کشور ایران بوده و غیر از ایران ، تنها از حد نهایی مرز غربی پاکستان گزارش شده است.

استپ های نیمه خشک کوهپایه های حاشیه کویر نیز بخشی دیگر از فون پرندگان است ، به طوری که امروزه سطح وسیعی از این اراضی برای مقاصدی مانند کشت و زرع ، آبیاری بویژه کشت غلات به وسیله انسان تغییر و تبدیل شده اند. بخشی از این مناطق نیز بر اثر چرای بی رویه دام تغییر یافته اند. نتیجه این دگرگونی و تنوع لکه های مختلف زراعی در گستره اراضی طبیعی سبب شده است که این مناطق امروزه زیستگاه بسیاری از پرندگان باشد.

زیستگاه های کوه های مرتفع نیز بخش دیگری از اکوسیستم های پرندگان است که به عنوان مثال کبک دری محدود به کوه های مرتفع ترکیه و ایران است و هنوز در قلل مرتفع کوه های زاگرس و البرز به طور محدود دیده می شود.همچنین اگر چه گستره جنگل های ایران محدود است ، اما فون پرندگان بسیار غنی ای دارد. جنگلهای شمال آذربایجان و جنوب خزر دارای فون پرندگانی است که از پرندگان درخت زارهای اروپای مرکزی به زحمت متمایز می شوند.

مناطق جلگه ای گرم جنوب ایران نیز از انتشار گونه های ویژه ای از پرندگان برخوردار است.

مناطق تالابی نیز در این خصوص بسیار اهمیت دارند تالاب های حوزه ارومیه در آذربایجان و بویژه دریاچه ارومیه با آب شور خود محل تولیدمثل کلونی های بزرگ پرندگان مهاجر آبزی نظیر فلامینگو و پلیکان سفید هستند. تالاب ها برای مهاجرت پرندگان آبزی از نظر تداوم مهاجرت آنها بسیار حائز اهمیت است و در نیمه زمستان جمعیت اردک ها و غازهای زمستان گذران به حدود 50هزار می رسد.

زیستگاه های ساحلی خلیج فارس و دریای عمان نیز گونه های زمستان گذرانی مانند پلیکان پا خاکستری و بسیاری از پرندگان کنارآبچر بویژه صدف خور را در خود جای داده است.

همچنین جزایر غیر مسکونی کوچک زیادی در خلیج فارس و تنگه هرمز وجود دارد که محل مطلوبی برای تولید مثل کلونی های بزرگی از پرندگان دریایی به شمار می رود. گونه هایی مانند پرستوی دریایی کاکلی ، پرستویی دریای تیره و باکلان گلوسیاه در این جزایر دیده می شوند، بسیاری از گونه هایی که در مناطق جنوبی ایران تولید مثل می کنند ساکن همان مناطق هستند. گروه دیگری از گونه های پرندگان ایران عمدتا در نواحی مرتفع شمالی یا غرب کشور تولیدمثل می کنند و در برخی گونه ها بویژه پرندگان جوان به طور انفرادی جابه جایی و مهاجرت از مناطق تولیدمثل دیده می شود. این گونه ها در پاییز از مناطق تولیدمثلی به سمت حوزه کویر مرکزی و اراضی پست جنوبی مهاجرت می کنند. جمعیت بزرگی از مهاجران تابستانه در پاییز به جنوب غربی و در زمستان به شبه جزیره عربستان و آفریقا یا به مناطق نیمه حاره ای هند مهاجرت می کنند.

امروزه قوانین بین المللی و کنوانسیون های زیست محیطی متعددی سعی دارد به اشکال مختلف جلوی تعرض به حریم پرندگان را بگیرد و از بقای آنها حفاظت کند؛ اما پرندگان از آنجا که گونه ای محدود به مرزهای یک کشور نیستند باید با همکاری تمام کشورها در مرزهای فرابخشی حمایت و حفاظت شوند. شناسایی گونه های مهاجر و حفاظت از آنها ازجمله اقداماتی است که در دستور کار مسوولان قرار گرفته است ، اما اجرای آن و عمل به مفاد قوانین و کنوانسیون های بین المللی در این خصوص از هر چیزی بااهمیت تر است تا پرندگان وسعت هوای پرواز در هر کشوری را امن احساس کرده ، با اطمینان در آن پرواز کنند.