طلای کثیف ، ثروتی که بازیافت می شود

با جایگزینی مواد پلیمری به جای دیگر مواد، روز به روز بر میزان تولیدات این مواد افزوده می شود؛ اما از آنجا که برخی این مواد به خودی خود قابل تجزیه و تبدیل به مواد ساده اولیه نیستند، مشکلات زیست محیطی فراوانی را سبب شده اند. پلی اتیلن ترفتالات (PET) از جمله پلاستیک هایی است که مصرف زیادی در ساخت بطری آب آشامیدنی و نوشابه دارد. درحال حاضر، این پلاستیک به دلیل شفافیت ، شکل پذیری خوب ، تغییر ندادن مزه و مقاومت بطری های ساخته شده از آن در مقابل ضربه بسرعت جایگزین بطری های شیشه ای می شود و در مصرف آن رشد سریعی یافته است . از سال 1997 با اجرای قانون بازیافت و استفاده مجدد از این بطری های مصرف شده ، نه تنها به دلیل افزایش زباله های پلاستیکی بلکه توجه به اهمیت اقتصادی آن ، بازیافت آنها مورد توجه بیشتری قرار گرفت . در کشور ما نیز در سال های اخیر تولید این محصولات گسترش یافته و روز به روز بر مقدار آن افزوده می شود. PET که از خانواده پلی استرهاست از جمله پلاستیک هایی است که با استفاده از شیوه های مناسب بازیافت می توان ضایعات آن را قابل استفاده کرد و از مزایای اقتصادی آن بهره برد. امروزه کشورهای زیادی به اهمیت این موضوع پی برده اند و به 2 روش مکانیکی و شیمیایی با توجه به نیاز خود به بازیافت این پلاستیک روی آورده اند. از طریق بازیافت مکانیکی بطری های پلی اتیلن ترفتالات (PET) ضایعاتی ، فیلم های شفاف ، محصولات ورقه ای ، تسمه های بسته بندی ، الیاف گونی و غیره را تولید می کنند و حتی کاربردهای آن در عایق های رطوبتی و کفپوش ها هم مورد بررسی قرار گرفته است . از طریق بازیافت شیمیایی با توجه به انتخاب روش مناسب می توان به مواد اولیه آن یا مواد شیمیایی خام دیگری رسید که مورد استفاده مجدد قرار گیرند. بازیافت آن هم به روش شیمیایی می تواند به وسیله ، قلیاها، متانل ، اتیلن گلیکول انجام شود که هر یک مزیت های خاص خود را دارند. به گفته دکتر بهزاد شیرکوند هداوند، عضو هیات علمی پژوهشکده صنایع رنگ ، در این طرح روش قلیایی برای دپلیمریزاسیون (تجزیه پلیمر) PET انتخاب شده است که محصول نهایی مواد سازنده این پلاستیک ، یعنی اسید ترفتالیک (TPA) و اتیلن گلیکول (EG) به دست می آید. شیرکوند می افزاید: تفاوت این طرح با دیگر طرح ها در استفاده از روش جدید پودرسازی است که با ایجاد افزایش زیاد سطح تماس مواد، بازده محصولات بالا می رود و شرایط بازیافت را به صورتی تغییر می دهد که روشی ارزان و اقتصادی برای رسیدن به موادی با خلوص بالا را به دنبال خواهد داشت.

پلاستیک و اثرات آن بر محیط زیست ریشه پلاستیک از کلمه یونانی PLASTIKOS است که به معنی فرم دادن یا فرم گرفتن است . پلاستیک ها مواد مصنوعی هستند که از طریق حرارت دیدن وآسیاب شدن و قالب گیری و دیگر روش های مشابه می توانند به محصولات و کالاهای مختلف قابل استفاده تبدیل شوند. به طور کلی پلیمرها،هم دارای منشائ طبیعی و هم مصنوعی هستند و البته مواد اصلی پلیمرها معمولا از نفت خام یا گازطبیعی است . در این میان ، اثرات زیست محیطی پلاستیک ها را می توان به چند بخش تقسیم کرد. درواقع پلاستیک ها از منابع رو به زوال تهیه می شود و این منابع هرگز تجدید نخواهند شد؛ منابعی همانند نفت و گاز که مسلما هیچ وقت جایگزین ندارند. در ضمن عموما پلاستیک ها از مواد بی جان غشایی هستند و معمولا در حین مصرف مواد سمی تولید نمی شوند مگر این که به طریق غیر استاندارد تهیه شوند. هر چند بعضی از انواع پلاستیک ها همچون pvc در حین استفاده از خود مواد سمی منتشر می کنند، اما عمده مشکلات زیست محیطی پلاستیک ها پس از مصرف و عمر مفیدشان به وجود می آید. پلاستیک ها چون غیر قابل تجزیه هستند به صورت یکی از بزرگترین معضلات زیست محیطی محسوب می شوند، چراکه طبیعت موادی همچون پلاستیک را نمی تواند تجزیه کند. این درحالی است که دفن پلاستیک ها در زمین به خاطر مواد افزودنی آمیخته با پلاستیک ها بسیار خطرناک است و احتراق آرام و کند برخی گونه های پلاستیک در مکان های دفن هم می تواند تولید شیرابه شیمیایی کند که ممکن است به آب های زیر زمینی نفوذ کند و شاید شامل فلزات سنگین باشد که طبیعت قادر به پالایش آنها نیست . سوزاندن کنترل نشده ضایعات جامعه شهری نیز از نظر اکولوژیکی عملی غیر پسندیده است و موجب آلودگی کنترل نشده هوا و انتشارات بخارات سمی می شود

به گفته شیرکوند، این طرح با همکاری دکتر حسین حسینی از سال گذشته شروع شده است . با به دست آوردن نتایج اولیه مطلوب ، برای بهینه سازی روش بازیافت و تکرارپذیری آن آزمایش های متعدد دیگری نیز انجام شد. در حال حاضر این طرح ، مرحله آزمایشگاهی خود را با نتایج مناسب پشت سر گذاشته است و در حال فراهم آوردن مقدمات مرحله نیمه صنعتی آن هستیم . شیرکوند درباره مراحل تولید این مواد می گوید: پس از جداسازی بطری ها و تمیز کردن آنها از آلودگی ، آنها را به صورت پودر در آورده و در رآکتور، عمل دپلیمریزاسیون (تجزیه پلیمر) روی آنها انجام می شود. پس از یک سری واکنش های شیمیایی و جداسازی ، اسید ترفتالیک به صورت جامد و اتیلن گلیکول مایع به دست می آید.

نوآوری در بازیافت

در طرح بازیافت ضایعات پلاستیکی ، برخلاف روش های متداول قبلی از رآکتور تحت فشار و از روش پودر سازی برشی حالت جامد که روش جدیدی در صنعت پلیمر است استفاده شده است . از نوآوری های طرح این است که با تغییراتی در ساختار اکسترودرهای معمولی می توان پلاستیک را به پودر تبدیل کرد. به کمک این روش پودر سازی ، علاوه بر کاهش فشار مورد نیاز واکنش ، دما و زمان نیز کاهش یافته و در مصرف مواد شیمیایی مورد نیاز صرفه جویی می شود. به طور کلی بطری های پلاستیکی یک بار مصرف هستند و براساس مطالعاتی که در کشور کانادا صورت گرفته ، به کارگیری چند باره از این بطری ها در منازل برای سلامت انسان مضر است . اگر مساله انباشته شدن و وارد نشدن آنها در چرخه طبیعت را هم در نظر بگیریم مشکل آلودگی محیط زیست را هم در پیش رو داریم و نیاز به بازیافت ، اهمیت بیشتری پیدا می کند. براساس آمار جراید داخلی ، روزانه حدود 700 تن از این ضایعات پلاستیکی در کشور که حدود 100 - 200 تن آن مربوط به تهران است ، تشکیل می شود، در حالی که از نظر اقتصادی از دست دادن موادی که می تواند دوباره مورد استفاده قرار گیرد منطقی به نظر نمی رسد. درایران مقداری از این پلاستیک ها بازیافت مکانیکی می شوند و بخش عمده آن به کشورهایی مثل چین و ترکیه صادر می شود. با بازیافت شیمیایی ، به مواد اولیه خامی می رسیم که در تولید مجدد این بطری ها و در دیگر صنایع مصرف دارند. به گفته شیرکوند طرح بازیافت ضایعات پلاستیکی از حمایت های پژوهشکده صنایع رنگ در مرحله ازمایشگاهی ونیمه صنعتی برخوردار بوده است . شیرکوند می افزاید: انتظار ما در وحله اول رسیدن به دانش فنی کامل آن در کشور است که پس از ایجاد مراکز بازیافتی با بازده خوب امکان ارائه آن به دیگر کشورها نیز وجود دارد. تاکنون هم نتایج به دست آمده در 2 کنفرانس خارجی ارائه شده و در کشور نیز به ثبت رسیده است . امیدواریم با پشت سر گذاشتن مرحله نیمه صنعتی آن بتوانیم با همکاری سرمایه گذاران و صنعتگران علاقه مند داخلی به مرحله صنعتی آن برسیم تا در آینده ای نزدیک شاهد مراکز بازیافت این پلاستیک ها در داخل کشور باشیم.

بهاره صفوی