در آستانه سالگرد زلزله مرگبار بم بررسی کردهایم که مدیریت بحران از این حادثه چه تجربیاتی گرفته است
با گذشت بیش از سه دهه از آن حادثه، همچنان نام رودبار و منجیل با درسهایی گره خورده است که نباید به فراموشی سپرده شوند. تجربه زلزلههای بزرگ در ایران نشان داده است که مخاطرات طبیعی را نمیتوان متوقف کرد، اما میشود با برنامهریزی، آموزش، توسعه زیرساختهای ایمن و افزایش آمادگی عمومی، دامنه خسارات آنها را کاهش داد.
در این میان، تهران بهعنوان پایتخت کشور همواره یکی از کانونهای نگرانی کارشناسان حوزه زلزله بوده است. قرارگرفتن این کلانشهر روی پهنهای لرزهخیز و وجود گسلهای متعدد در اطراف و درون شهر، سالهاست هشدارهایی را درباره احتمال وقوع یک زلزله بزرگ در آینده مطرح کرده است.
با هدف بررسی آخرین وضعیت آمادگی پایتخت در برابر مخاطرات لرزهای، با دکتر علی نصیری، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران گفتوگو کردهایم.
او از اقدامات انجامشده در حوزه آموزش همگانی، پایش گسلها، ارزیابی ایمنی ساختمانها، توسعه پایگاههای مدیریت بحران و برنامههای پیشبینیشده برای افزایش تابآوری تهران سخن میگوید.
سالروز زلزله رودبار و منجیل را پشت سر میگذاریم. این حادثه بزرگ چه درسهایی برای حوزه مدیریت بحران داشته و چه تجربیاتی از آن برای مواجهه با خطر زلزله در تهران به دست آمده است؟
زلزله رودبار و منجیل از تلخترین فجایع طبیعی کشور بود و آثار آن هنوز در حافظه جمعی مردم باقی مانده است.
ایران کشوری زلزلهخیز است و مردم در نقاط مختلف کشور از گذشته با این پدیده طبیعی زندگی کردهاند. بر همین اساس، هم عقل سلیم و هم اسناد بالادستی کشور تأکید دارند که باید برای مواجهه با زلزله، بهویژه زلزلههای بزرگ، آمادگی کامل داشته باشیم. درواقع، زلزلههای شدید از سختترین بحرانهایی هستند که میتوانند یک منطقه را تهدید کنند.
تهران نیز از این قاعده مستثنی نیست. این شهر در پهنهای لرزهخیز قرار گرفته و بر اساس مطالعات موجود، دستکم دو گسل اصلی در شمال و جنوب آن شناسایی شده است. افزون بر این، گسلهای متوسط و کوچک متعددی در سطح شهر پراکندهاند و درباره برخی از آنها، ازجمله گسل پردیسان، دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. به همین دلیل، هرچه از یک گسل فاصله میگیریم، به گسل دیگری نزدیک میشویم.
نکته مهم این است که ما نمیتوانیم از وقوع زلزله جلوگیری کنیم، اما میتوانیم میزان آسیبپذیری در برابر آن را کاهش دهیم. هدف مدیریت بحران با رویکرد مدیریت ریسک، پیشگیری از خسارتهای انسانی و کاهش آسیبهاست، نه جلوگیری از وقوع پدیدهای طبیعی مانند زلزله.
در این مسیر، یکی از مهمترین اقدامات، ارتقای ضوابط ساختوساز است. پس از حوادثی مانند زلزله رودبار و منجیل و همچنین زلزله بم، مقررات فنی ساختمانها بهطور مستمر مورد بازنگری و تقویت قرار گرفت. بهتازگی نیز نسخه جدید (ویرایش پنجم) آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله (استاندارد ۲۸۰۰) از سوی وزیر محترم راهوشهرسازی ابلاغ شده است.
در حوزه آموزش شهروندان چه برنامههایی اجرا شده است؟
موضوع آموزش همگانی نیز با جدیت دنبال میشود. در قالب پویش «شهر آماده»، طی سالهای ۱۴۰۳، ۱۴۰۴ و ابتدای ۱۴۰۵ بیش از یکمیلیون نفر از شهروندان تهرانی آموزشهای رایگان مرتبط با امداد و نجات، کمکهای اولیه، اطفای حریق و آشنایی با مخاطراتی مانند زلزله و سیل را فراگرفتهاند.
با توجه به اینکه شعار ما «هر خانواده تهرانی یک شهروند آموزشدیده» است، این آموزشها با همکاری سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، جمعیت هلالاحمر، سازمان آتشنشانی، اداره کل آموزش شهروندی شهرداری و همچنین صداوسیما برگزار میشود.
در کنار آموزشهای مجازی، دورههای حضوری نیز در مدارس، مساجد، سرای محلات، آپارتمانها، کلیساها و سایر مراکز شهری برگزار میشود و هرجا که شهروندان درخواست کنند، تیمهای آموزشی ما برای ارائه آموزشهای لازم بهصورت رایگان حضور پیدا میکنند.
مدیریت بحران تهران برای پایش لرزهای و شناخت بهتر گسلهای پایتخت چه اقداماتی انجام داده است؟
در حوزه پایش لرزهای، پیش از این نیز شبکههای لرزهنگاری در تهران فعال بودند و مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران مسئولیت اصلی این حوزه را برعهده داشت. بااینحال، شهرداری تهران در سالهای اخیر اقدامات تکمیلی مهمی را انجام داده است.
در همین دوره مدیریت شهری، در شش نقطه از شهر چاههای مطالعاتی حفر و حسگرهای لرزهنگاری در اعماق زمین نصب شد. پنج مورد از این حسگرها در عمق ۵۰ متری و یک مورد در پارک نهجالبلاغه در عمق صد متری قرار دارد. این تجهیزات بهدلیل استقرار در عمق زمین، دادههای دقیقتری از فعالیتهای لرزهای ثبت میکنند و نقش مهمی در شناخت رفتار گسلها و مطالعات لرزهشناسی پایتخت دارند.
اطلاعات بهدستآمده از این سامانهها به ما کمک میکند تا شناخت دقیقتری از وضعیت گسلها، میزان فعالیت آنها و شرایط زیرسطحی زمین در تهران داشته باشیم. این موضوع در سالهای اخیر به توسعه مطالعات علمی و ارتقای دانش مدیریت ریسک زلزله در پایتخت کمک قابل توجهی کرده است.
با وجود هشدارهای مکرر درباره خطر زلزله، همچنان در برخی مناطق پرخطر شاهد ساختوساز هستیم. پرسش اینجاست که چرا این موضوع با جدیت بیشتری پیگیری نمیشود؟
پهنههای گسلی در نقشههای شهرسازی مشخص شده و ضوابط ساختوساز در این محدودهها نیز بهصورت شفاف وجود دارد. البته برخی متخصصان معتقدند با پیشرفت دانش مهندسی و روشهای طراحی، امکان بازنگری و بهروزرسانی این ضوابط وجود دارد، اما تا زمان اصلاح مقررات، اجرای کامل قوانین موجود ضروری است.
با وجود برخی کاستیها، ارزیابی ما این است که ایمنی ساختوساز در تهران نسبت به دهههای گذشته درمجموع بهبود یافته و روند کلی به سمت افزایش ایمنی حرکت میکند؛ هرچند هنوز تا شرایط مطلوب فاصله داریم.
یکی از مهمترین اقدامات انجامشده در این دوره، ارزیابی ایمنی ساختمانهای مهم و بلندمرتبه شهر تهران بوده است. تاکنون حدود ۹۰ درصد این طرح به انجام رسیده و مراحل تکمیل بخش باقیمانده نیز در حال اجراست.
در این طرح، حدود ۱۵هزار ساختمان مهم و بلندمرتبه از نظر ایمنی سازهای مورد بررسی قرار گرفتهاند و برای هریک شناسنامه ایمنی تهیه شده است. این ارزیابیها شامل بیمارستانها، مراکز تجاری، ورزشگاهها، مدارس، مساجد، ساختمانهای دولتی، مراکز امدادی، برجهای بیشاز ششطبقه و سایر مراکز مهم شهری میشود.
نتایج این ارزیابیها به مالکان و بهرهبرداران ساختمانها، اعم از دولتی، خصوصی، خیریه یا سایر نهادها، ابلاغ شده است. بهعنوان نمونه، اطلاعات مربوط به بیمارستانها در اختیار وزارت بهداشت قرار گرفته و مالکان سایر ساختمانها نیز در جلسات تخصصی کمیتههای ایمنی مناطق ۲۲ گانه شرکت میکنند. خوشبختانه تاکنون تعدادی از مراکز مهم ازجمله ۱۵ بیمارستان، فرآیند ایمنسازی و مقاومسازی را آغاز کردهاند.
در کنار این اقدامات، همکاری نزدیکی نیز با سازمان آتشنشانی برای ارتقای ایمنی یکپارچه ساختمانها و کاهش خطرات احتمالی در حال انجام است.
برای مقاومسازی زیرساختهای حیاتی پایتخت چه برنامهای در نظر گرفته شده است؟
برنامه جامعی برای مقاومسازی ساختمان ها و شریانهای حیاتی تهران در برابر زلزله تدوین شده است. این برنامه حوزههایی مانند شبکه گاز، آب، برق، حملونقل، توزیع سوخت و سایر زیرساختهای کلیدی شهر را در بر میگیرد.
برنامه مورد اشاره به مراجع ذیربط ازجمله دولت، مجلس و سازمان پدافند غیرعامل ارائه شده و پیگیری میشود تا در برنامههای توسعه پنجساله و بودجه سنواتی کشور قرار گیرد. برآورد ما این است که با اجرای این برنامه در طول مدت ۱۰ سال و با تأمین منابع مالی مورد نیاز، میتوان بخش مهمی از زیرساختهای حیاتی و ساختمانهای مهم پایتخت را در برابر زلزله ایمنسازی کرد.
در ارزیابی خطر زلزله، مهمترین شاخص مورد توجه مدیریت بحران چیست؟
امروز نگاه مدیریت بحران تنها معطوف به موقعیت گسلها نیست. ما نقشههای ریسک پایتخت را برای زلزله و سایر مخاطرات دارای اولویت تهیه کردهایم و براساس آن، میزان آسیبپذیری کالبدی و اجتماعی مناطق، نواحی و حتی محلات مختلف را ارزیابی میکنیم.
ممکن است ساختمانی در نزدیکی گسل قرار داشته باشد، اما از استحکام بالایی برخوردار باشد و در مقابل، ساختمانی دورتر از گسل در بافت فرسوده واقعشده و آسیبپذیری بیشتری داشته باشد؛ بنابراین آنچه برای ما اهمیت دارد، صرفا شدت زلزله نیست؛ بلکه اثرات آن بر ساختمانها، زیرساختها و سلامت و زندگی شهروندان است. مدیریت ریسک بر کاهش آسیبپذیریها، مواجههها و افزایش ظرفیتها متمرکز است.
برای برنامهریزی و امدادرسانی مؤثر در زمان وقوع زلزله، چه اقداماتی در حوزه شناخت ریسک و آسیبپذیری شهر انجام شده است؟
برای اینکه بتوانیم برنامهریزی دقیق و امدادرسانی مؤثری داشته باشیم، باید تصویر روشنی از وضعیت شهر در اختیار داشته باشیم. بههمیندلیل، تهیه و بهروزرسانی نقشههای خطر (ریسک) زلزله، یکی از اولویتهای اصلی ما بوده است.
امروز نقشههای ریسک زلزله شهر تهران بر اساس دادههای بهروز تهیه شده و حتی در مقیاس محلهای نیز اطلاعات دقیقی در اختیار داریم. این مطالعات نشان میدهد که ممکن است دو محله مجاور در برابر یک زلزله رفتار متفاوتی داشته باشند و میزان آسیبپذیری و تابآوریشان یکسان نباشد.
این اطلاعات مبنای بسیاری از برنامهریزیهای شهری خواهد بود و در بازنگری طرح جامع و طرح تفصیلی تهران نیز مورد استفاده قرار خواهد گرفت. تلاش شده این مطالعات براساس جدیدترین روشها و استانداردهای علمی جهان انجام شود تا بتواند پشتوانهای مطمئن برای تصمیمگیریهای آینده باشد.
برخی معتقدند آموزشهای همگانی مدیریت بحران از کیفیت کافی برخوردار نیست؛ ارزیابی شما از میزان آمادگی شهروندان چیست؟
در حوزه آموزش باید ویژگیهای مخاطب را در نظر گرفت. نمیتوان انتظار داشت همه شهروندان زمان زیادی را صرف آموزشهای حضوری کنند. سبک زندگی مردم تغییر کرده و استفاده از فناوریهای نوین و آموزشهای مجازی اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
برهمیناساس، در سال ۱۴۰۵ توسعه آموزشهای مبتنی بر فناوریهای نوین و واقعیت مجازی (VR) در دستور کار قرار گرفته است. سناریوهای آموزشی مختلف از جمله سناریوی زلزله طراحی شده و تجهیزات مورد نیاز نیز در حال تامین است تا بتوانیم آموزشهای تعاملیتر و واقعگرایانهتری را به شهروندان ارائه کنیم.
البته این موضوع بهمعنای کنارگذاشتن آموزشهای سنتی نیست. دورههای حضوری همچنان ادامه دارد و همزمان زیرساختهای آموزشی جدید نیز در حال توسعه است.
گروههای داوطلب مردمی چه نقشی در آمادگی شهر برای مقابله با بحرانها دارند؟
یکی از ظرفیتهای ارزشمند مدیریت بحران تهران، گروههای «دوام» یا داوطلبان واکنش اضطراری محلات هستند. در ابتدای این دوره مدیریت شهری ۱۴ هزار و ۲۰۰ نفر عضو این شبکه بودند که این تعداد اکنون به بیش از ۶۲ هزار نفر عضو رسیده و بزرگترین شبکه داوطلبان مرتبط با مدیریت شهری محسوب میشود.
اعضای این شبکه در گام نخست با مفاهیم مدیریت بحران، خودامدادی و افزایش آمادگی در برابر حوادث آشنا میشوند. همچنین برای ارتقای توانمندیهای آنان، شش رسته تخصصی تعریف شده است که افراد منتخب، پس از گذراندن دورههای تکمیلی آموزشی، در این حوزهها فعالیت میکنند.
این رستهها شامل «دوام مربی» برای آموزش شهروندان، «دوام عملیاتی» برای امدادرسانی و دگرامدادی، «دوام حامی» برای ارائه حمایتهای روانی و اجتماعی، «دوام پدافند غیرعامل»، «دوام ایمنی» و «دوام میراب» است. هر یک از این بخشها متناسب با ماموریتهای تخصصی خود در افزایش آمادگی و تابآوری محلات نقشآفرینی میکنند.
بهویژه در شرایط بحرانی، نیروهای آموزشدیده این شبکه میتوانند نقش مهمی در کمکرسانی اولیه و افزایش تابآوری محلات ایفا کنند. همچنین مربیان دوام با انتقال آموزشها به شهروندان، نقش مهمی در ترویج فرهنگ آمادگی، ارتقای آگاهی عمومی و آموزش رفتار صحیح در مواجهه با مخاطرات ایفا میکنند.
برای ارتقای آمادگی عملی شهروندان چه برنامههایی در نظر گرفته شده است؟
اجرای تمرینها و مانورهای دورمیزی و عملیاتی بخش مهمی از برنامههای ماست. در همین راستا، ۱۶۰۰ تمرین در این دوره مدیریت شهری در سطح شهر برگزار کردیم و برنامههای جدیدی نیز در دستور کار قرار دارد.
همچنین در راستای ارتقای آمادگی کارکنان، تمامی کارکنان شهرداری تهران موظف به گذراندن دورههای آموزش کمکهای اولیه شدهاند. این طرح، بزرگترین برنامه آموزشی تاریخ شهرداری تهران بهشمار میرود. تاکنون حدود ۸۰۰۰ نفر از کارکنان در این دورهها آموزش دیدهاند که معادل ۱۰ درصد از کل نیروی انسانی شهرداری است. روند برگزاری دورهها، پس از وقفهای کوتاه و همزمان با پایان مراسم تشییع پیکر رهبر شهید، از سر گرفته خواهد شد و پیشبینی میشود اجرای کامل این برنامه آموزشی، حدود یکسال بهطول بینجامد.
وضعیت پایگاههای مدیریت بحران تهران در حال حاضر چگونه است؟
یکی از اقدامات مهم ایندوره، احیای پایگاههای مدیریت بحران بوده است. در ابتدای دوره مدیریت شهری، بخشی از این مراکز عملا از کارکرد اصلی خود فاصله گرفته بودند و برخی تجهیزات و تاسیساتشان نیز آسیب دیده بود.
در سالهای اخیر تلاش شده این پایگاهها دوباره به چرخه عملیاتی بازگردند و ظرفیتهای آنها برای مقابله با بحرانهای احتمالی تقویت شود. این مراکز نقش مهمی در پشتیبانی عملیات امدادی و مدیریت شرایط اضطراری در سطح شهر دارند و توسعه و تجهیز آنها همچنان در دستور کار قرار دارد.
زیرساختهای مدیریت بحران تهران در سالهای اخیر چهمیزان توسعه یافته است؟
یکی از اقدامات مهم این دوره، بازگرداندن پایگاههای مدیریت بحران به ماموریت اصلی خود بوده است. بخش عمدهای از پایگاههایی که دراختیار مجموعههای دیگر قرار داشت، مجددا به مدیریت بحران بازگشت و در کنار آن، ساخت پایگاههای جدید نیز در دستور کار قرار گرفت.
تاکنون بیش از ۵۵ پایگاه به چرخه مدیریت بحران بازگردانده شده و حدود ۱۲ پایگاه جدید نیز احداث شده است. علاوهبراین، تعدادی پروژه جدید در حوزه ساخت و توسعه پایگاههای مدیریت بحران نیز درحال اجراست. در نتیجه، تعداد پایگاههای فعال مدیریت بحران شهر تهران از حدود ۴۶ پایگاه به ۱۱۲ پایگاه افزایش یافته است.این مراکز در بحرانهای مختلف از جمله حوادث اخیر، محل استقرار و فعالیت نیروهای امدادی، داوطلبان هلال احمر، نیروهای اورژانس و سایر دستگاههای خدماترسان بودهاند و نقش مهمی در هماهنگی عملیات امدادی ایفا کردهاند.
این پایگاهها در بحرانهای گذشته چه کارکردهایی داشتهاند؟
تجربههای مختلفی از بهکارگیری این زیرساختها وجود دارد. برای نمونه، در دوران شیوع کرونا بخشی از پایگاههای مدیریت بحران به مراکز واکسیناسیون تبدیل شدند و خدمات قابل توجهی به شهروندان ارائه کردند.
این مراکز در شرایط بحرانی، ظرفیت مناسبی برای پشتیبانی عملیات امدادی، آموزش شهروندان و هماهنگی میان دستگاههای مختلف محسوب میشوند و تلاش شده این ظرفیتها در سالهای اخیر توسعه یابد.
سامانه هشدار سریع زلزله تهران اکنون در چه مرحلهای قرار دارد؟
پروژه سامانه هشدار سریع زلزله یکی از طرحهای مهمی است که در سالهای اخیر دنبال شده است. نصب شتابنگارها بهطور کامل انجام شده و نرمافزارهای مورد نیاز نیز تکمیل شدهاند.
درحال حاضر، پروژه برای ارزیابی و اعتبارسنجی علمی در اختیار پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله قرار گرفته و این فرآیند با نظارت مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران انجام میشود. این مرحله بهدلیل اهمیت دقت و صحت عملکرد سامانه، نیازمند بررسیهای تخصصی و زمانبر است.
سامانه هشدار سریع میتواند چندثانیه پیشاز رسیدن امواج مخرب زلزله، هشدارهای لازم را صادر کند. همین زمان کوتاه نیز میتواند برای انجام برخی اقدامات خودکار بسیار مؤثر باشد؛ از جمله توقف حرکت قطارها، فعالشدن سامانههای ایمنی در مراکز حساس و کاهش مخاطرات ناشی از زلزله.
تهران تاچهاندازه برای مدیریت پیامدهای اجتماعی و انسانی بحرانها آمادگی دارد؟
مدیریت بحران صرفا به امدادونجات محدود نمیشود. در سالهای اخیر، تیمهای حمایت روانی و اجتماعی پس از بحران نیز سازماندهی و فعال شده و در حوادث مختلف عملکرد مناسبی داشتهاند.
همچنین الگوهای جدید اسکان اضطراری برای شرایط بحرانی طراحی شده است. در جنگ اخیر نیز از ظرفیت هتلها و سایر امکانات شهری برای اسکان آسیبدیدگان استفاده شد. این تجربهها به ما کمک کرده در حوزه مدیریت پیامدهای انسانیِ بحرانها نیز آمادگی بیشتری داشته باشیم.
با توجه به همه این اقدامات، ارزیابی شما از میزان آمادگی تهران در برابر زلزله چیست؟
در سالهای اخیر اقدامات متعددی در حوزه آموزش همگانی، توسعه زیرساختها، مقاومسازی، پایش لرزهای، مدیریت ریسک و ارتقای توان عملیاتی انجام شده است، اما این بهمعنای پایان کار نیست.
مهمترین راهبرد همچنان کاهش آسیبپذیری شهر از طریق ارتقای کیفیت ساختوساز، رعایت ضوابط فنی، توسعه آموزشها و افزایش آمادگی شهروندان است. هرچه در این حوزهها موفقتر عمل کنیم، درصورت وقوع زلزله میتوانیم خسارات و تلفات را کاهش داده و بحران را با سرعت و کارآمدی بیشتری مدیریت کنیم.
از «لبو فروش آبادانی» تا پرده سینما
ذرهبین رسانههای ورزشی دنیا روی بازیکنان برجسته
