میراث جهانی مارکوپولوهای ایران

پیکر عیسی امیدوار، جهانگرد، مستندساز و از چهره‌های برجسته مردم‌نگاری ایران، در قطعه نام‌آوران بهشت‌ زهرا (س) به خاک سپرده شد؛ وداعی که صرفا بدرقه یک فرد نبود، بلکه پایان فصلی مهم از تاریخ سفر، شناخت فرهنگی و مستندسازی مردم‌نگارانه در ایران معاصر به شمار می‌رفت.

کد خبر: ۱۵۵۱۸۲۳

نویسنده هانا چراغی - گروه جامعه

عیسی امیدوار (۲ دی ۱۳۰۸ – ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵) و برادرش عبدالله امیدوار (۱۳۱۰ – ۲۳ تیر ۱۴۰۱) از نخستین جهانگردان ایرانی معاصر بودند؛ دو پژوهشگر و مستندساز که سفر را نه تفریح، بلکه ابزاری برای شناخت انسان و فرهنگ‌های گوناگون جهان تعریف کردند.

صبح یکشنبه، فضای مقابل موزه برادران امیدوار در مجموعه سعدآباد حال‌وهوایی متفاوت داشت. جمعی از علاقه‌مندان، پژوهشگران، اعضای خانواده و چهره‌های فرهنگی گرد هم آمده بودند تا با این جهانگرد وداع کنند؛ برادران امیدوار سفر را به پروژه‌ای برای مشاهده، ثبت و روایت جهان انسانی تبدیل کرده بودند. پیکر عیسی امیدوار پس از مراسم تشییع، به سوی آرامگاه ابدی‌اش در بهشت‌زهرا(س) منتقل شد؛ جایی که اکنون نام او در کنار دیگر چهره‌های ماندگار فرهنگی ایران ثبت شده است.

از ۹۹ کشور تا موزه سعد آباد

داستان برادران امیدوار به سال ۱۳۳۳ بازمی‌گردد؛ زمانی که عیسی و عبدالله تصمیم گرفتند سفری به دور دنیا را با دو موتورسیکلت و بودجه‌ای حدود ۹۰دلار آغاز کنند. این تصمیم در دورانی گرفته شد که سفر جهانی برای بسیاری رویایی دست‌نیافتنی بود.

روی گلگیر موتورسیکلت‌های‌شان شعاری نقش بسته بود که بعدها به امضای فکری آنها تبدیل شد: «همه متفاوت، همه خویشاوند». سفری که از همان ابتدا نه‌تنها ماجراجویانه، بلکه پژوهشی و فرهنگی بود.

آنها طی حدود یک دهه، از ۹۹ کشور جهان عبور کردند و با قبایل، فرهنگ‌ها و شیوه‌های زندگی گوناگون روبه‌رو شدند. حاصل این سفر، مجموعه‌ای گسترده از فیلم‌‌، عکس‌‌، یادداشت‌ و اشیای مردم‌نگارانه است که امروز در موزه برادران امیدوار در کاخ سعدآباد نگهداری می‌شود.

در میان این آثار، اشیایی از آفریقا، آمازون و آسیا دیده می‌شود؛ از عاج فیل و جمجمه‌های شامپانزه تا سازهای بومی و نمونه‌هایی از حیوانات تاکسیدرمی‌شده. این مجموعه، تصویری کم‌نظیر از تنوع زیستی و فرهنگی جهان در دهه‌های میانی قرن بیستم ارائه می‌دهد.

یکی از مهم‌ترین و درعین‌حال بحث‌برانگیزترین بخش‌های این مجموعه، مستندسازی از قبیله «جیبارو» در آمریکای جنوبی است؛ جایی که برادران امیدوار از نزدیک با آیین‌ها و سنت‌های این قبیله مواجه شدند و آن را ثبت کردند.

میراثی فراتر از اشیا

از دیگر دستاوردهای مهم این دو برادر، ثبت تصاویر و فیلم‌هایی از زندگی اقوام مختلف جهان، از اسکیموها تا قبایل آفریقایی و آسیایی است. آنها در دوره‌ای که دوربین عکاسی و فیلمبرداری ابزار رایج و در دسترس نبود، توانستند مجموعه‌ای ارزشمند از مستندات تصویری خلق کنند.

در میان آثارشان، مستند «درباره خانه خدا» ساخته احمد ابراهیمی نیز جایگاه ویژه‌ای دارد؛ اثری که نخستین تصاویر رنگی از کعبه را ثبت کرد و به‌عنوان یکی از نمونه‌های مهم مستندسازی مذهبی و تاریخی شناخته می‌شود.

برادران امیدوار از نخستین جهانگردان ایرانی بودند که به زندگی قبایل بومی و بدوی وارد شدند و آن را مستند کردند. آنها در مسیر سفر خود اشیای فرهنگی، ابزارهای سنتی، ماسک‌ها، نمونه‌های تاکسیدرمی و آثار مردم‌شناسانه متعددی گردآوری کردند که بخشی از آن امروز در موزه سعدآباد به نمایش درآمده است.

این دو برادر با پیام صلح جهانی و ایده «ایجاد دهکده‌ای جهانی برای مردم دنیا» مورد تحسین دبیرکل سازمان شهروند جهانی نیز قرار گرفتند.

سفر آنها از پاییز ۱۳۳۳ از از افغانستان، پاکستان و هند آغاز شد و تا تبت، آسیای جنوب‌شرقی و استرالیا ادامه یافت. سپس با عبور از اقیانوس آرام به آلاسکا، آمریکای‌ شمالی و جنوبی رسیدند و درنهایت از اقیانوس اطلس وارد اروپا شدند.

در سال‌های بعد نیز آثار و روایت‌های آنها در قالب مستندهایی همچنان بازخوانی شد؛ ازجمله مستند «برادران امیدوار» که توسط مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی در قالب دو قسمت پخش شده است.

سفر به ‌مثابه فهم انسان

در نگاه برادران امیدوار، سفر صرفا عبور از مرزهای جغرافیایی نبود، بلکه تلاشی برای فهم انسان در بستر تفاوت‌ها به‌شمار می‌رفت. شعار «همه متفاوت، همه خویشاوند» درحقیقت خلاصه جهان‌بینی آنهاست؛ نگاهی که امروز از آن به‌عنوان نوعی گردشگری فرهنگی و مسئولانه یاد می‌شود.

این رویکرد، سفر را از یک تجربه صرفا مصرفی به فرآیندی شناختی و انسانی تبدیل می‌کند؛ جریانی که در آن، مشاهده و احترام به تفاوت‌ها جایگزین قضاوت و فاصله‌گذاری می‌شود.

با درگذشت عیسی امیدوار، تنها یک زندگی به پایان نرسید، بلکه بار دیگر این پرسش جدی مطرح شد که چگونه می‌توان میراث چنین تجربه‌ای را از سطح موزه و آرشیو فراتر برد و آن را به بخشی زنده از فرهنگ امروز تبدیل کرد.

آثار برادران امیدوار صرفا مجموعه‌ای از اشیا و تصاویر نیست، بلکه روایتی از مواجهه انسان با جهان و تلاش برای فهم دیگری است؛ روایتی که همچنان ظرفیت بازخوانی و الهام‌بخشی دارد.

سفری که ادامه دارد

با خاکسپاری عیسی امیدوار، یک مسیر فردی به پایان رسید، اما روایت این دو مارکوپولوی ایرانی همچنان زنده است. در جهانی که مرزها و تفاوت‌ها دوباره برجسته شده‌اند، شاید پیام اصلی این دو برادر بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا کند: امکان گفت‌وگو، فهم و همزیستی میان انسان‌ها.

و شاید به همین دلیل است که جمله ماندگارشان همچنان تکرار می‌شود؛ نه به‌عنوان یک شعار، بلکه به‌عنوان یک نگاه به جهان: «همه متفاوت، همه خویشاوند».