بنادرجنوب؛ سنگر دریایی اقتصاد ایران

این بنادر نه‌فقط گذرگاه کالا، که معبر رویاهای هزاران جوان جنوبی‌اند؛ جوانانی که بندر برای‌شان تنها یک فضای کاری نیست، بلکه هویت، منزلت و میراث تاریخی به شمار می‌رود. در سال‌هایی که تجارت جهانی سرعت گرفته، بنادر جنوبی ایران نقشی فراتر از یک اسکله ساده دارند، آنان محور صادرات غیرنفتی، تکیه‌گاه تجارت دریامحور و نقطه اتصال ایران با اقتصاد بین‌المللی هستند. ارزش این بنادر برای جنوبی‌ها تنها در اعداد و آمار خلاصه نمی‌شود؛ بلکه نوعی نگهبانی عاطفی و حس مسئولیت تاریخی است. ساکنان این خطه که نسل‌ها با دریا زیسته‌اند، بنادر را سرمایه‌ای ملی می‌دانند که هم باید از آنها حفاظت کرد و هم ظرفیت‌شان را برای توسعه و کارآفرینی گسترش داد. جنوب ایران با این بنادر، نه‌فقط جغرافیا، بلکه آینده‌اش را تعریف می‌کند.
بنادر جنوبی ایران، از بندر شهید رجایی تا بوشهر، چابهار، خرمشهر، کنگان، تنب‌بزرگ، جاسک و ده‌ها بندر کوچک و محلی، مجموعه‌ای از کارکردهای اقتصادی متنوع را در خود جای داده‌اند. این بنادر سهمی بیش از ۹۰درصد حمل‌ونقل دریایی کشور را بر دوش می‌کشند و عملا گلوگاه‌های حیاتی صادرات و واردات‌ هستند. ردیف کانتینرها و حرکت جرثقیل‌ها در اسکله‌ها علاوه بر شکوه اقتصادی، بخشی از معیشت و حیات اجتماعی جنوب است.
در اقتصاد ایران، تجارت دریایی ستون‌فقرات واردات کالاهای اساسی، صادرات محصولات پتروشیمی، مواد معدنی، شیلات و صنایع غذایی به شمار می‌رود. بنادر جنوبی، به‌ویژه بندر شهید رجایی در هرمزگان، بزرگ‌ترین کانون مبادلات تجاری کشور بوده و سالانه میلیون‌ها تن کالا از آن عبور می‌کند. این حجم عظیم دادوستد، هزاران شغل مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کرده است؛ از ملوانی و تخلیه و ‌بارگیری تا خدمات فنی، صنعت لجستیک، انبارداری، تعمیر کشتی، صنایع دریایی و حتی گردشگری ساحلی.
ویژگی مهم این بنادر، تنوع کارکرد در مقیاس‌های مختلف است. بنادر کوچک محلی همچون بندرلنگه یا گناوه، اقتصاد خرد و تجارت سنتی را زنده نگه داشته‌اند ولنج‌های باری در آنها همچنان به‌عنوان نمادی ازفرهنگ تجارت مردمان جنوب فعالند. در سوی دیگر، چابهار وشهید رجایی نماینده تجارت بزرگ و مدرن هستندو عملا نقش منطقه‌ای در ترانزیت بین‌المللی ایفا می‌کنند. همین همزیستی تجارت سنتی و مدرن باعث شده بنادر جنوب نه‌تنها صنعتی، بلکه اجتماعی و هویتی باشند.
   
صادرات، گمرک و فرصت‌های کارآفرینی
در تحلیل اقتصادی سهم بنادر جنوبی در صادرات و واردات ایران می‌توان به شاخصی از اتکای کشور به «اقتصاد دریامحور» رسید.
به گفته رضا دریکوند، کارشناس اقتصاد و حوزه صادرات، حدود ۸۵درصد صادرات غیرنفتی ایران از بنادر انجام می‌شود و گمرکات جنوب دروازه ورود کالا و تجهیزات مورد نیاز کشورند. 
او به جام‌جم می‌گوید: «گمرک‌های شهید‌رجایی، بوشهر، چابهار و اسکله‌های تجاری در خوزستان، به‌مثابه ایستگاه‌های اصلی کنترل، ارزش‌گذاری و ترخیص کالا، نقش مستقیمی در تنظیم بازار داخلی دارند.»
دریکوند تصریح می‌کند: «در سال‌های اخیر، توسعه زیرساخت‌های بندری و افزایش ظرفیت پهلوگیری کشتی‌های بزرگ‌تر، زمینه را برای رشد شرکت‌های دانش‌بنیان حوزه لجستیک و ناوبری، استارت‌آپ‌های حمل‌ونقل دریایی و صنایع پشتیبان بندر فراهم کرده است.»
این کارشناس اقتصاد با اشاره به نقش بنادر در اشتغال‌زایی‌ها می‌گوید: «کارآفرینی در جنوب فقط در قالب پروژه‌های عظیم اقتصادی تعریف نمی‌شود؛ بسیاری از جوانان جنوبی امروز در حوزه‌های خدمات دریایی، گردشگری بندری، تورهای ساحلی، صنایع‌دستی دریایی، طراحی و تعمیر لنج و حتی فناوری‌های مکان‌یابی دریایی فعال شده‌اند. بنادر برای مردم جنوب یک فرصت شغلی ثابت یا روبه‌زوال نیست؛ بلکه بستری باز برای خلق فرصت‌های تازه به‌شمار می‌رود.»
مزیت جغرافیایی ایران در خلیج‌فارس و دریای عمان یعنی قرارگرفتن در مسیر تجارت شرق و غرب فرصتی کم‌نظیر ایجاد کرده است؛ فرصتی که اگر به شکل هوشمندانه مدیریت شود، می‌تواند از جنوب ایران یکی از مهم‌ترین کانون‌های اقتصاد دریایی منطقه را بسازد. توسعه اسکله‌های کانتینری، اتصال ریلی بنادر به سرزمین اصلی و افزایش ناوگان تجاری، ابزارهایی هستند که این ظرفیت را بالفعل‌می‌کنند.

ریشه‌های تاریخی در تجارت دریایی
بنادر جنوب ایران پیوندی از اقتصاد، هویت و آینده‌ هستند. آنان موتور تجارت ملی، سکوی کارآفرینی جوانان، و آینه‌ای از فرهنگ دریامحور مردم ساحل به شمار می‌آیند. از خلیج‌فارس تا دریای عمان، این بنادر همچنان نقش تعیین‌کننده‌ای در صادرات، واردات، اشتغال و اتصال ایران به شبکه اقتصاد جهانی دارند. ارزشمندی این بنادر برای جنوبی‌ها نه‌فقط در توسعه اقتصادی، بلکه در ریشه‌های عاطفی و تاریخی آنان با دریاست. قلب ایران با این بنادر می‌تپد و با توسعه هوشمندانه آنها می‌تواند به یکی از قطب‌های مهم تجارت منطقه تبدیل شود.
استان‌های جنوبی و ساکنان این مناطق، تاریخ را با دریا پیوند زده است. بندرنشین‌ها از هزاران سال پیش، با بادهای موسمی رفت‌وآمد کشتی‌های چوبی و صدای پاروهای صیادان، فرهنگ و هویت خود را شکل داده‌اند. روایت‌های شفاهی مردم ساحل از سفرهای طولانی به زنگبار، هند، مومباسا، بصره و آفریقا نشان می‌دهد که تجارت برای آنها تنها یک فعالیت اقتصادی نبوده، بلکه شیوه‌ای از زیستن، ارتباط‌گیری و شناخت جهان بوده است.
در شهرهای بندری، هر کوچه‌ای نشان از خاطره تجارت دارد. از بادگیرهای بوشهری گرفته تا بازارهای قدیمی بندرعباس و کاروانسراهای چابهار. خانواده‌های بسیاری نسل‌درنسل در کار تجارت دریایی بوده‌اند و این سابقه، نوعی غرور جمعی ایجاد کرده است؛ غروری که جنوبی‌ها آن را درقالب «غیرت بندری» توصیف می‌کنند. این غیرت بیشتر از یک واژه است و احساس پاسداری از بندر به‌عنوان بخشی از هویت و شناسنامه مردم جنوب، تصویری است که هرگز محو نمی‌شود.
بعد از حملات آمریکایی ــ صهیونیستی به شهرهای مختلف ایران، حالا این حس نگهبانی بیش از هر زمان دیگری نمود یافته است. بندر برای مردم جنوب یعنی هویت و آنان به‌عنوان مرزبانان طبیعی جان خود را فدا می‌کنند تا امنیت، معاش و اعتبار منطقه حفظ شود. 
شاید به همین دلیل است که جنوبی‌ها بنادر را باارزش‌ترین دارایی سرزمین خود می‌دانند؛ دارایی‌ای که باید توسعه یابد اما حرمت فرهنگی‌اش نیز حفظ شود.