بازدارندگی در میدان انرژی و منطق حقوقی حملات کوبنده ایران علیه کشور‌های منطقه

این اقدام تلاشی برای ضربه زدن به «حیات اقتصادی» ایران و در نتیجه، تضعیف توان ملی و راهبردی کشور محسوب می‌شد.

در چنین شرایطی پاسخ شدید ایران باعث مطرح شدن این سوال شد که آیا از منظر حقوقی و قانونی چنین اقدامی قانونی بود و آیا منابع نفتی و گازی کشور‌های منطقه پاسخ قانونی محسوب می‌شود؟

بر اساس اصل «دفاع مشروع» در منشور سازمان ملل متحد، هر کشوری در صورت مواجهه با حمله نظامی، حق دارد با رعایت دو اصل ضرورت و تناسب برای دفع تهدید اقدام کند. حمله به پارس جنوبی، با توجه به ماهیت آن به‌عنوان بزرگ‌ترین منبع گازی کشور، مصداقی روشن از تهدید علیه موجودیت اقتصادی ایران بود. بنابراین، اصل «ضرورت» به‌طور کامل برقرار است؛ زیرا عدم پاسخ، به معنای باز گذاشتن دست مهاجم برای تکرار و تشدید حملات علیه زیرساخت‌های حیاتی کشور بود.

اما مهم‌تر از آن، نحوه پاسخ ایران است که نشان‌دهنده یک محاسبه دقیق و هوشمندانه در چارچوب بازدارندگی است. تهران به‌جای محدود کردن واکنش به یک پاسخ نمادین، میدان درگیری را به حوزه‌ای گسترش داد که دقیقاً منبع قدرت و حمایت طرف مقابل است؛ یعنی انرژی و اقتصاد منطقه‌ای. حمله به تأسیسات انرژی در قطر، امارات متحده عربی، عربستان سعودی و بحرین، در این چارچوب قابل فهم است؛ نه به‌عنوان گسترش بی‌ضابطه درگیری، بلکه به‌عنوان انتقال هزینه به جایی که بیشترین تأثیر را بر معادله قدرت دارد.

در اینجا، اصل «تناسب» نیز که در کنار اصل ضرورت در حقوق بین‌الملل در باب دفاع مشروع اهمیت دارد باید در یک چارچوب دقیق‌تر فهم شود. تناسب، صرفاً به معنای تقارن جغرافیایی یا هدف‌گیری مستقیم عامل حمله نیست، بلکه به معنای تناسب در سطح اثرگذاری و بازدارندگی است. زمانی که حیات اقتصادی ایران هدف قرار می‌گیرد، پاسخ متناسب، پاسخی است که حیات اقتصادی جبهه مقابل به ویژه ایالات متحده آمریکا را در معرض تهدید قرار دهد. از این منظر، زیرساخت‌های انرژی در خلیج فارس، نه اهدافی تصادفی، بلکه گره‌های کلیدی در شبکه‌ای هستند که امنیت اقتصادی آمریکا و متحدانش به آن وابسته است.

به بیان دیگر، ایران با این اقدام، معادله‌ای روشن را به نمایش گذاشت که اگر اقتصاد ایران هدف قرار گیرد، اقتصاد منطقه نیز از حاشیه امن خارج خواهد شد.

این منطق، نه‌تنها بازدارنده است، بلکه از منظر حقوقی نیز قابل دفاع است؛ چراکه هدف آن، جلوگیری از تکرار حمله و وادار کردن طرف مقابل به توقف مسیر تصاعدی درگیری است. نتیجه نیز این را تأیید می‌کند. عقب‌نشینی سریع دونالد ترامپ و انکار اطلاع از حمله، نشان داد که انتقال هزینه به سطحی بالاتر، توانسته محاسبات طرف مقابل را تغییر دهد.

در نهایت، آنچه رخ داد نمونه‌ای از بازدارندگی فعال و هوشمند بود؛ چرا که ایران با درک دقیق از ساختار قدرت در منطقه، پاسخ خود را به‌گونه‌ای طراحی کرد که هم از نظر حقوقی در چارچوب دفاع مشروع قابل توجیه باشد و هم از نظر راهبردی، بیشترین اثر را بر رفتار طرف مقابل بگذارد.