انقلاب اسلامی ، پدیده ای منحصر به فرد

یکی از اساسی ترین موضوع در بررسی یک انقلاب ، موضوع چرایی و علیت یک انقلاب است ؛ یعنی چرا در جوامع بشری انقلاب رخ می دهد؛

کد خبر: ۱۲۴۸۰۷

در پاسخ به این پرسش اساسی و مهم ، دیدگاه های مختلفی مطرح شده است. مارکس در پاسخ به این پرسش نظریه مبارزه طبقاتی را مطرح کرده است که بر اساس این نظریه ، جامعه دارای زیر بنا و روبناست و اقتصاد ، زیربنای همه جوامع و اساس تغییر و تحول جامعه است و هرگاه زیر بنا تغییر کند روبنای آن (حقوق ، فرهنگ ، سیاست و...) تغییر می کند.
هانتینگتون با طرح توسعه نامتوازن ، انقلابات را ناشی از رشد سریع نوسازی اقتصادی و سیاسی و عدم توسعه سیاسی می داند و انقلاب ها را در 2 الگوی متفاوت غربی و شرقی بیان می کند. تداسکاچپول نظریه پرداز انقلاب که یک دید ساختاری نسبت به پدیده انقلاب داشته و اساسا انقلاب را یک پدیده جبری و خارج از اراده انسانها تفسیر می کرد با مطالعه انقلاب اسلامی ایران تعدیلی در دیدگاه خود داده است و نقش اراده ، رهبری و ایدئولوژی را در وقوع انقلاب اسلامی اساسی می داند.

میشل فوکو - که یکی از نظریه پردازان پست مدرن است - انقلاب اسلامی را بر اساس نظریه قدرت خود تبیین می کند و با رد انگیزه های اقتصادی و ماد^ی در ایجاد انقلاب ، نقش مکتب تشیع و رهبری انقلاب را بسیار مهم و اساسی می داند.
در این میان شهید مطهری انقلاب را معلول یک سلسله نارضایتی ها و ناراحتی ها می داند و معتقد است وقتی مردم از وضع حاکم ناراضی و خشمگین باشند و وضع مطلوبی را آرزو بکنند زمینه انقلاب به وجود می آید. البته ایشان علاوه بر نارضایتی از وضع موجود و آرمان یک وضع مطلوب ، روحیه پرخاشگری و ظلم ستیزی را از ارکان اساسی وقوع یک انقلاب در جامعه می داند. پدیده انقلاب بحث تازه ای نیست و قدمتی بسیار طولانی دارد. افلاطون و بویژه ارسطو - که بنیانگذار علم سیاست خوانده شده اند - موضوع علیت در انقلاب را بررسی کردند.
پیچیدگی پدیده انقلاب موجب شده است که درباره معنا و مفهوم انقلاب بین صاحب نظران و نویسندگان اختلاف نظر پدید آید. انقلاب در زبان انگلیسی و فرانسه معادل واژه revolution و رولوسیون است که از اصطلاحات اخترشناسی بود که بر حرکت دورانی و منظم و قانونمند ستارگان دلالت می کرد و تا قرن هفدهم در همین چارچوب به کار می رفت ، ولی امروزه به معنای مطلق تحول و دگرگونی به کار می رود و مقصودی را افاده می کند که کاملا متفاوت از ریشه اخترشناسی آن است.
در زبان فارسی ، انقلاب یعنی حالی به حالی شدن ، دگرگون شدن ، برگشتن ، تغییر و تحول و تقلب و تبدل. واژه انقلاب در قرآن نیز بر معنای لغوی آن یعنی ، زیر و رو شدن ، حالی به حالی شدن و برگشتن آمده است.
عربها برای انقلاب از واژه ثور استفاده می کنند. انقلاب در علم اخلاق یعنی یک تغییر و تحول درونی. توبه که به معنای بازگشت است یک نوع انقلاب است.
این واژه در علوم مختلف تعریف و معنای گوناگونی دارد و مفهوم سیاسی و اجتماعی آن عبارت است از تغییر و تحول بنیادی و گسترده در ابعاد سیاسی ، اجتماعی ، فرهنگی و اقتصادی که همراه با خشونت است و از ویژگی های آن مردمی بودن ، خشونت ، تغییر و تحول بنیادی و گسترده و داشتن رهبری ، سازمان و ایدئولوژی است. انقلاب نوعی سازمان دهی ، رهبری و ایدئولوژی برای بسیج مردم است. ایدئولوژی به منازعه انقلابی جهت و معنا می بخشد و کار اساسی آن در چنین منازعه ای انتقال معنایی مشترک به گروه های مختلف برای بسیج آنهاست.
ایدئولوژی های انقلابی اصولا خود را به طور مطلق بر حق می دانند و همین تصور به فعالیت انقلابیون یقین و قطعیت لازم می بخشد. نقش رهبری در انقلاب در زمینه بسیج سیاسی معنا پیدا می کند. در چنین زمینه ای رهبران مسائلی را مورد تاکید قرار می دهند که در میان گروه ها و طبقات گوناگون جامعه مشترک هستند.

نظریه پردازان انقلاب در جهان نقش اراده ، رهبری و ایدئولوژی را وجوه منحصربه فرد انقلاب اسلامی ارزیابی می کنند

اهمیت عامل سازمان ، در منازعه انقلابی نیز در زمینه بسیج روشن تر می شود که از جمله کار ویژه و اصلی آن ، حفظ ارتباط میان رهبران بسیج گر و پیروان است. بر روی هم ، رهبری ، ایدئولوژی و سازمان عناصر همبسته ای هستند که این همبستگی بویژه در درون مفهوم بسیج سیاسی که از ویژگی های اساسی انقلاب است آشکارتر می شود.

انقلاب و کودتا

کودتا یک حرکت توطئه آمیز ، غیر قانونی و توسط گروه اقلیت و در عین حال صاحب ابزار قدرت مادی علیه نظام حاکم به منظور سرنگونی آن و به دست آوردن قدرت سیاسی است. این گروه اقلیت ، معمولا نظامی هستند. در انقلاب مردم نقش اساسی دارند و در کودتا یک اقلیت خاص که معمولا نظامی هستند. در انقلاب حرکت از پایین به بالاست و در کودتا از بالا به بالا یعنی از بدنه حکومت علیه حاکمان.
در انقلاب تغییر و تحول بنیادی و همه جانبه است و ارزشها و زیرساخت ها تغییر می کنند ، اما در کودتا ساختار نظام باقی است و اداره کننده آن تغییر می کند ، به عبارتی تغییر حاکم است نه حکومت. انقلاب چون خواست عموم مردم است پدیده ای است مشروع و قانونی ، کودتا چون خواست اقلیت است پدیده ای است نامشروع و غیرقانونی که از آن به عنوان توطئه تلقی می شود.

انقلاب و رفرم (اصلاح)

رفرم یا اصلاح ، تلاش برای تغییر محتاطانه ، مسالمت آمیز و تدریجی در ساختار سیاسی و اجتماعی جامعه از سوی سیاستمداران حاکم است ، بنابراین در تفاوت انقلاب با رفرم می توان چنین گفت که در انقلاب خشونت وجود دارد ، ولی رفرم غالبا به صورت مسالمت آمیز و بدون خشونت صورت می گیرد. انقلاب حرکتی است از پایین به بالا و رفرم حرکتی است از بالا به پایین. یعنی رفرم از سوی حاکمان صورت می گیرد و در حقیقت برای جلوگیری از نهضت انقلابی است.

انقلاب و شورش

شورش عبارت است از بروز امواج نارضایتی درمیان قشر یا اقشاری از جامعه علیه بخشی از نظام حاکم که ممکن است موجب تغییراتی در قسمتهایی از سیاست های نظام حاکم و احتمالا نهادهای سیاسی شود.
درباره تفاوت انقلاب با شورش می توان گفت در انقلاب نارضایتی عمومی است ، اما در شورش شخصی یا گروهی است. در انقلاب هدف نابودی و براندازی حکومت و حاکمان است ، ولی در شورش هدف تغییر حاکم یا بخشی از حاکمیت است. شورش ها برخلاف انقلاب ها منطقه ای ، مقطعی و از لحاظ اهداف و خواست ها ، کمی و کیفی محدود هستند و البته اگر شورش فراگیر و عمومی شود ممکن است منجر به انقلاب شود.