مدرس ، مظهر عینی دادخواهی ایرانیان

مدرس در برزخ میان قاجار و پهلوی ظهور کرد. او نه فقط در حوزه فکر سیاسی ، بلکه در حوزه فن سیاسی هم گام برداشت.

کد خبر: ۱۲۲۸۸۰

او در فضایی آمد که روحانیون در تحولات ایران به اجبار به سیاست انزوا تن داده بودند و ایران اسیر قدرتهای انگلیس و روس بود.
مدرس ، واژگان جدیدی را به وجود آورد؛ دیانت ما عین سیاست ماست و سیاست ما عین دیانت ماست . سیاست موازنه عدمی و سلبی از جمله این واژگان هستند. فعالیت سیاسی وی با عضویت در انجمن ایالتی اصفهان در دوره قاجار شروع و با انتخاب او به عنوان یکی از 5 علمای منتخب برای دوره دوم قانونگذاری مجلس در تاریخ 1289 شمسی ، چهره سیاسی او شناخته تر شد.

مدرس در دوره سوم از طرف مردم تهران به نمایندگی انتخاب شد ولی این مجلس به علت فشار خارجی و شروع جنگ اول جهانی یک سال بیشتر دوام نیاورد. مدرس از چهره های سرشناس کمیته دفاع ملی بود که برای جلوگیری از پیشرفت نیروهای روسیه تزاری به سمت پایتخت به قم مهاجرت کرد. مخالفت وی با امضای قرارداد 1919 وثوق الدوله ، در تقسیم نشدن ایران میان اجانب ، تاثیر بسزایی داشت . در دوره رضاخانی نیز بشدت در عرصه سیاسی کشور فعال بود. فعالیت سیاسی وی در این دوره به اندازه ای بود که در مجلس پنجم طرح استیضاح رضاخان را مطرح کرد؛ ولی رضاخان توانست با فریب و نیرنگ ، مقدمات تصویب انقراض قاجاریه را فراهم کند و از استیضاح بگریزد. از نگاه اندیشمندان سیاسی ، اندیشه سیاسی پاسخ به بحران های ایجاد شده در جامعه است و براساس دیدگاه جامعه شناسی معرفت ، یکی از مهمترین عوامل موثر در شکل گیری اندیشه ها، تحولات سیاسی اجتماعی و پیدایش دغدغه ها و پرسشهای اصلی اندیشمندان است . بنابراین در اینجا فضای اجتماعی و سیاسی ایران و تحولات و بحران های موجود در آن عصر را بررسی می کنیم . در بازخوانی فضای داخلی ایران می توان گفت ، ایران عصر قاجار که از سال 1200 هجری قمری شروع و تا سال 1344 هجری قمری ادامه پیدا کرد ، 7 پادشاه بر قدرت تکیه زده و 140 سال بر ایران حکومت کردند. آنها ایران را به یک سرزمین اجاره ای و شکارگاهی برای قدرتهای خارجی تبدیل کردند. در یک نمای کلی از فضای اجتماعی و سیاسی عصر قاجار، یعنی از بدو تاسیس سلسله قاجار تا اواخر سلطنت محمدعلی شاه ، اغراق نیست اگر بگوییم که مردم ایران هیچ گونه تضمینی برای حفظ جان و ناموس خود در مقابل دستگاه استبدادی وقت نداشتند. این مساله را می توان در ادبیات آن دوره از جمله در شعر آیینه عبرت و کار ایران با خداست از ملک الشعرای بهار ، براحتی مشاهده کرد. می توان ادعا کرد که فضای اجتماعی ، سیاسی ایران در این عصر، بسیار آلوده بود چراکه از یک طرف سیاست مسموم انگلستان همیشه ایران را می آزرد و مورد تهدید قرار می داد و از طرف دیگر، سیاست های ناهنجار دولت تزاری روسیه همیشه موجب اذیت و آزار ایران می شد. در نهایت می توان گفت که در عصر قاجار ، شهید مدرس با 2 بحران روبه رو بود؛ یکی استبداد و خودرایی حکام و دیگر استعمار . دخالت قدرتهای خارجی که عصر پهلوی اول ، ما با هر دوبحران ، آن هم به صورت شدیدتر و غلیظتر و با گرایش دین ستیزی رضاخانی روبه رو می شویم . حال با این پیشینه بهتر می توانیم اندیشه سیاسی وی و راههایی که او برای رفع بحران های ایران ارائه کرده است را درک کنیم . دولت در دیدگاه شهید مدرس ، نهاد اداره کننده مملکت و قرار گرفتن در جایگاه دولتمردان فضیلتی نیست که فخرفروشی دیگران را موجب شود؛ بلکه دولتمردان باید خدمتگزاران مردم باشند، این دیدگاه در عملکرد شهید مدرس نمایان است . دیدگاه شهید مدرس درباره جایگاه دولتمردان در تقابل با این دیدگاه قرار می گیرد که معتقد است ، دولتمردان جایگاهی جدا از ملت دارند و برتر از مردمند و مردم همیشه کوچک و نابالغ هستند و نیاز به آقابالاسر دارند، از این رو مشارکتی هم در مسائل مملکتی ندارند و نمی توانند داشته باشند و این دولتمردان هستند که سازنده جامعه هستند. شهید مدرس معتقد بود که دولتمردان خدمتگزار مردمند و ملت اساس مملکت محسوب می شود. شهید مدرس بزرگترین پشتوانه را مردم می دانست و برای وی بسیار مهم بود. براساس این عقیده است که در سال 1303 در آن نطق مهمش می گوید: مجلس شورای ملی که عبارت از 100 وکیل هستند، همه وطنخواه ، همه صاحب عقیده محکم ، همه اسلامی ، همه سیاسی ؛ ولی در صورتی مقاومت با دنیا می کنند که مردم پشتیبان آنها باشد. در اندیشه شهید مدرس ، مردم نقش تعیین کننده ای در تشکیل و پایداری حکومت ها دارند و حکومت بدون مردم بی معنا خواهد بود و اصلا وجود نمی تواند پیدا کند و این مردم هستند که به دولت و شاخصه اصلی آن یعنی حکومت ، تشخص و اعتبار می بخشد. شهید مدرس دراین باره می گوید: حکومت علی هم معنایش این است که همه کارهای عمومی راجع به خود مردم است . مردم وکیل معین می کنند که به امورات آنها رسیدگی می کنند. مجلس با اکثریت به یک دولتی اظهار اعتماد می کنند و کارهایی هم وظیفه دولت است که باید آن کارها را بکند. مبانی مشروعیت حکومت از دیدگاه شهید مدرس نیز خواندنی است . شهید مدرس با درک 2 دوره استبدادی ، دوره ای که شاه برابر بود با 3 قوه یا فوق 3 قوه و فوق قانون ، قوای 3 گانه و حکومت ها را منتسب به مردم می داند و معتقد بود این قوا از مردم قوام و دوام می گیرند. در دیدگاه مدرس ، قوه مقننه را مردم انتخاب می کنند و کار قوه مقننه هم تدوین قوانین است ، نه دخالت در حوزه های دیگر؛ البته قوانین وضع شده نباید تعارضی با قوانین شرع داشته باشند و ذکر این نکته هم خالی از فایده نیست که در دیدگاه شهید مدرس ، قدرت برتر در کشور مجلس است و اعتقاد دارد که در مقابل مجلس هیچ چیز نمی تواند بایستد. با نگاهی از بالا ایران و جهان ، مدرس را با 2 کلمه به یاد ماندنی سیاست و دیانت می شناسند. شهید مدرس همواره بر این جمله تاکید می کرد که سیاست ما عین دیانت ماست و دیانت ما عین سیاست ماست . 2 واژه ای که نباید هرگز از هم جدا شوند. به واقع این جمله خطمشی وی بود و همواره بر آن تاکید داشت . مهمترین دغدغه مدرس مردم و اسلام بود. اسلامی که مدافع حقوق مردم است و لازمه بقای ایرانیان مسلمان . وی همواره اصول و لوایح قانونی ارائه شده در مجلس را با قوانین اسلامی مطابقت می داد و تاکید داشت که همه قوانین با لحاظ کردن شرع مقدس و مصالح ملت ایران باید تصویب و اجرا شوند. مدرس بشدت بیگانه ستیز بود. وی با حضور در مجلس با دیپلماسی و فن سیاست و گفتار بسیاری از دسیسه های بیگانگان و دست نشاندگان آنان را در صحن علنی مجلس برملا می کرد و مصداق آن پیشنهاد موازنه عدمی و سلبی از سوی مدرس بود. مدرس ، مظهر عینی دادخواهی ملت ایران در دوره استبدادی رضاخانی است . استبدادی که سیطره کامل و بی چون و چرا در ایران داشت و کسی جرات ابراز عقیده را نداشت ؛ ولی وی با صلابت به عنوان نماینده و وکیل به حق مردم با شجاعت همواره در مجلس روشنگری می کرد. گفته می شود معیار سنجش بزرگی و عظمت سیاستمردان در تاریخ و سیاست ، بسته به وظایفی است که زمانه بر عهده سیاستمداران و دولتمردان می گذارد. به عهده گرفتن وظایف تاریخی موضوعی داوطلبانه است . تاریخ ایران بی تردید حدیث لحظه های تاریک و یادآور بن بست ها، استیصال ، زبونی ، ذلت و اضمحلال تدریجی کشور است که دست بیگانگان توانمند در ایجاد آن انکارناپذیر است ؛ اما در طول این دوران که شاهان به دنبال چپاول مملکت و عیش ونوش های خود بودند، توانایی های برخی سیاستمداران ازجمله شهید مدرس که نقش مهمی در حفظ استقلال و کیان ایران داشته اند، قابل قدردانی است.