نقوش طلایی روی یار مهربان

لغت‌شناسی: تشعیر در لغت، به معنای «موی برآوردن بچه در شکم»، «موی را واخل موزه کردن» و «آستر کردن موزه بر موی» آمده است. در اصطلاح، نقوشی از یک یا دو رنگ است که در حاشیه و سرفصل‌های برخی کتب خطی دیده می‌شود و به نقوش بسیار ریز از گیاه، پرنده و درخت اطلاق می‌شود. کلمه تشعیر از شعر به معنای مو گرفته شده است و این هم به خاطر نقش بسیار ریزی که در کالبد و تن کاغذی کتب دستی نگاشته می‌شود، به کار می‌رود.
تاریخچه: هنر تشعیرسازی یا تشعیراندازی از حدود قرن نهم هجری قمری، یا همان قرن تیموریان، در حاشیه کتب خطی متولد شدند. هرچند که این شیوه از طراحی و تزئین قبل از این قرن هم رویت شده است. در باورهای مذهبی، قبل از پیدایش ادیان رسمی که کتاب داشتند، نمادهای حیوانی یا ترکیبی از حیوان و انسان برای تزئین به کار می‌رفته است. هرچند این موضوع یک ریشه تاریخی و به روزهای نخستین شکل‌گیری و پیدایش انسانیت برمی‌گردد. در دوره ساسانیان هم آثار هنری زیادی تشعیرسازی نه در کتب خطی که در بشقاب‌ها و نقوش باقی مانده‌اند. بعد از ورود اسلام به ایران و اوج پیشرفت و ترقی هنر ایرانی در معماری، صحافی، تذهیب و تشعیر به اوج خود رسیدند؛ هنرهایی که به هنرهای کتاب‌آرایی شناخته می‌شوند. در عصر تیموریان بود که گرایش‌ها برای استفاده از نقوش طبیعی گیاهی در کتاب‌آرایی به اوج خود رسید و با رنگ‌آمیزی‌های جذاب، تشعیرها جذاب‌تر هم شد. قبل از به سلطنت رسیدن شاه طهماسب اول صفوی، تشعیر با نقوش طلا رواج داشت. در عصر صفوی، تشعیر رواج پیدا کرد و تقریبا کتبی پیدا نمی‌شد که تشعیر نداشته باشد. بعد از صفویه تشعیر طلایی از رونق افتاد و از حاشیه هم به وسط کتب خطی کشیده شد. نکته جالب در تشعیر این است که این هنر در چینیان هم وجود دارد. در چین، تشعیر به عنوان «مینگ» شناخته می‌شود. به‌جز ایران، ترکیه و عراق هم تشعیر دارند.
کتاب‌شناسی: مارتین لینگز در کتاب هنر خط و تذهیب قرآنی درباره تشعیر می‌نویسد: «از آخر قرن هفتم، نگارگران ایرانی برای تذهیب کتاب‌های شعر و سایر آثاری که از تصویر می‌آکندند، هنر تذهیب خاص خود را پدید آوردند. این شیوه جدید، طی قرن نهم تحت تأثیر تیموریان به تدریج جانشین شیوه مغولی تذهیب قرآن در عراق، ایران و تا حدودی در ترکیه شد. این جایگزینی به نوعی بود که از سیر طبیعی امور (بی‌مداخله و ممانعت چیزی) انتظار می‌رود، یعنی تبدیل زیبایی نقوش درشت نقش دارای شکوه و عظمت به زیبایی نقوش لطیف و ریزنقش دارای پیچیدگی و ظرافت. آنچه می‌دانیم این است که تشعیر جز در موارد استثنایی برای تزئین قرآن به کار نمی‌رفته است. اگر هم در حاشیه قرآنی تشعیراندازی شده، قطعا از صُوَر حیوانی پرهیز شده و تنها صُوَر گیاهی به کار رفته است. جایگاه اصلی تشعیر، حاشیه دیوان‌های اشعار فارسی، حاشیه مجالس نگارگری و در دوره‌های بعدتر، حاشیه تک رُقعِه‌ها (نوعی نقاشی تک‌برگی که عموما با افول کتاب‌آرایی در نیمه دوم سده دهم هجری در نگارگری ایرانی مرسوم شد. فرهنگ واژگان و اصطلاحات خوشنویسی و هنرهای وابسته بوده است.»

انواع تشعیر:
نامگذاری انواع تشعیر عموما براساس روش‌ها، فنون و جایگاه ارائه آن انجام می‌شود. به این ترتیب، تشعیر بر دو نوع است؛ تشعیر گیاهی یا تشعیر گل و بوته و تشعیر وحوش.
تشعیر گیاهی:‌ در تشعیر گیاهی، تصاویر بر بالا و پایین برگ‌ها و گل‌ها به رنگ‌های سفید، آبی یا سیاه و حتی ماشی بر حواشی کتب نقش می‌شود. در تزئین به کار رفته در حاشیه قرآن کریم، علاوه بر تذهیب فقط این نوع تشعیر استفاده می‌شود.
تشعیر وحوش: تشعیر وحوش بر دو نوع «نخجیری» و «گرفت‌وگیر» تقسیم می‌شود. طرح کلی تصاویر و نقوش انواع پرندگان، جانوران زمینی و دریایی و اساطیری هستند. بخشی از این شیوه از تشعیر، تصاویر نمادینی از وحوش است. تصاویری از آسمان، ابرها، صخره‌ها و کوه‌ها هم در این نوع از تشعیر دسته‌بندی می‌شود.

طراحی تشعیری:
انگ:‌ در این نوع از تشعیر، استاد کار ابتدا طراحی می‌کند و سپس داخل طراحی که انجام داده است، مقدار کمی از رنگ را به کار می‌برد، سپس در اطراف آن قلم‌گیری طلایی انجام می‌دهد.
مرقع:‌ مرقع تشعیری در واقع استفاده از نقوش تشعیری به شیوه‌هایی است که در مرقع‌سازی رواج دارد، است.
اشتباه:‌ طراحی موضوعی که در متن نقاشی شده است و به مناسبتی هم در حاشیه صفحه آورده شده، به اشتباه تشعیر می‌گویند.

تشعیر تنها در نقش‌زدن بر کتاب‌های ایرانی خلاصه نمی‌شود
بر سنگ خارا

عمر تشعیر به هزاران سال پیش برمی‌گردد و بنابراین نکات و اتفاقات ریز و درشت زیادی دارد.
به‌جز حاشیه کتاب‌ها، تشعیر در دیوارها، سنگ‌ها و پرده‌ها هم ترسیم می‌شود. اوج هنر تشعیر اما نقش‌زدن روی جلد کتب چرمی، قلمدان‌ها، فلزها و در کنار خطاطی‌هاست.
این نوع از طراحی اغلب به صورت سیاه‌قلم است و تعداد کمی رنگ هم در آن به کار رفته است.
یکی از انواع تشعیر، تشعیر روغنی است که در جلدهای منقوش روغنی کتب خطی و در دوره صفوی رواج داشته است.
قلم‌موی تشعیر بسیار نازک و ظریف است و ظرافت این قلم‌مو به مو تشبیه شده است.
رنگ به کار رفته برای تشعیر، اغلب از آب طلاست.

لیلا شوقی
خبرنگار