روایت «خاطرات خاموش» در بستر فولکلور

: این روزها تصویربرداری سریالی در سیمای مرکز زاهدان ادامه دارد که افشین علیزاده آن را کارگردانی می کند.

کد خبر: ۱۱۹۷۸۵

این سریال «خاطرات خاموش» نام دارد که احتمالا در ساختار ، متفاوت تر از سریال هایی خواهد بود که دیده ایم. خاطرات خاموش به دو روایت از دو آدم در گذشته و حال می پردازد. روایت اول که مربوط به گذشته است درباره مبارزی است که سالهای تبعیدش را در استان سیستان و بلوچستان می گذراند.
او که در سالهای 54 تا 57 آنجا حضور دارد سرانجام بر اثر درگیری هایی کشته می شود. زندگی او و تاثیرش بر دیگران موضوع روایت دوم است که از سوی پسرش دنبال می شود. پسر مصمم است بداند بر پدر چه رفته است. چگونه زندگی کرده و اصلا چرا چنین زندگی ای برای خود برگزیده است ، اما جالب است بدانید این داستان به جای آن که در هم تنیده تعریف شود ، جدا جدا و به صورت موازی به مخاطب عرضه می شود و همه پرسش همین است که اصلا مخاطب امروز ما می تواند با چنین داستانی که چفت و بست هایش را خودش پیدا کند کنار بیاید یا بهتر است بپرسیم این سریال تا چه اندازه می تواند مخاطب را به سوی خود جذب و با خود همراه کند؛

افشین علیزاده ، کارگردان جوان این سریال در این باره می گوید: خاطرات خاموش در زمان خودش قصه بسیار نو و بدیعی داشت. این سریال سال 79 نوشته شد و همان سال هم قرار شد از سوی نویسنده اش صدرا عبداللهی ساخته شود که بنا به دلایلی این اتفاق نیفتاد. اگرچه ساخت این سریال حتی تا مرحله پیش تولید هم پیش رفت ، اما باز متوقف شد.
سال 1381 که من این کار را خواندم ظرایفی در کار دیدم که باز هم آن را پسندیدم. موقعیت های مختلفی را برای ساخت و راه اندازی این طرح به وجود آوردم که در نهایت همه تلاشها امسال جواب داد. سریال ما به لحاظ نوع روایت در سال 79 کار نویی بود ؛ اگرچه این ساختار در حال حاضر هم برای تلویزیون کهنه نشده است.
این که می گویم ، منظورم یک روایت پیچیده و غامض نیست که باید خیلی تلاش کرد تا ارتباطهای شخصیت های آن را با یکدیگر شناخت. در داستان ما گذشته یک فلاش بک نیست. گذشته ما روایت خودش را دارد و البته زمان حال هم روایت خودش را و این دو روایت به شکل موازی با هم پیش می روند و تنها اواخر داستان ، زمانی که کلیدهای قصه یکی یکی باز می شود ، روایت گذشته بتدریج به فلاش بک پرسوناژهای ما تبدیل و هر دو روایت ، یکی می شود.
قصه ، قصه سفر از شهری به شهر دیگری است ؛ سفری ناخواسته و روایتگر ما در این میان پسری به نام محسن مقدم است (دانشجوی دانشگاه زاهدان) که به صرافت می افتد دنبال پدرش بگردد ، پدری که در 30 سال گذشته به نوعی گم شده و او حالا با جسارت تمام به دنبال اوست.
در واقع او نقبی به تاریخ می زند و کنار آن این پرسش را مطرح می کند که چرا کسانی که برای پیروزی انقلاب اسلامی زحمت کشیده اند حالا باید بسادگی فراموش شوند. ویژگی های پدری که نظریه پرداز و به نوعی مغز متفکری بوده پسر را وامی دارد که جستجویی دوباره در مقاله ها ، نوشته ها و سخنرانی های او آغاز کند. اما چنین داستانی می تواند مضمون بسیاری از فیلمهایی که دیده ایم و هنوز هم ساخته می شوند، قرار گیرند.
اگر چه این نکته مهمی نیست. مهم نوع جهان بینی سازندگان و تلاش برای آشنازدایی آنهاست که یک اثر را از جهات گوناگون متمایز می کند. علیزاده در پاسخ به این پرسش که در این سریال چه نوآوری هایی انجام داده که برای مخاطب سختگیر این سالها هم ، همچنان جذاب باشد و آن را پیگیری کند ، می گوید: ببینید من فکر می کنم مهمترین اصل در کار تلویزیونی ، یک نمایش یا اصلا یک کار درام متن است. مطمئنم اگر متن خوبی وجود نداشته باشد بهترین پشتوانه های مالی ، تکنیکی و حتی بازیگری هم نمی توانند یک اثر خوب و ماندگار به وجود آورند. متن چارچوب یک اثر دراماتیک است. اگر این متن خوب و منسجم نباشد نمی توانید متوقع باشید در خاتمه کار خوبی بسازید افت و خیزهای فیلمنامه خاطرات خاموش این ویژگی را دارند که مخاطب را با خود همراه کنند.
قصه کشش و جذابیت لازم را دارد. از آن گذشته قصه ما اصلا حاشیه ندارد ، یعنی قصه روی حوادث و آدمهای بخصوصی متمرکز است و تا پایان هم فقط همان ها را دنبال می کند. در این کار ما آدمهای فرعی با داستان های فرعی نداریم و به این دلیل داستان بی دلیل مطول نشده تا حوصله مخاطب سر برود.
برای این که صرفا 13 قسمت 45 دقیقه ای با داستان های بی مایه جنبی پر نشده و قصه هم طوری طراحی شده که کششهای خودش را داشته باشد. غیر از این تعلیقی که در سریال خواهید دید، به معنای این که ما بیننده را از برخی از اطلاعات ضروری قصه محروم کنیم نیست.

قصه ای برای همه ایران

علیزاده درباره شیوه استفاده از فلکلور منطقه سیستان و بلوچستان به ما می گوید: در واقع قصه ما برای منطقه زاهدان نوشته نشده است. این قصه در هر جای ایران ممکن بود اتفاق بیفتد ؛ اما وقتی شبکه هامون از کار استقبال کرد مصمم شدیم کار را در آنجا بسازیم. من و نویسنده این سریال در سفری به زاهدان از نزدیک فضاها را دیدیم و به نوعی تحقیق هم کرده که در ادامه قصه را با فضای سیستان و بلوچستان هماهنگ کردیم.

حتی درباره مسائل دیگر مثل این که در زمان انقلاب چه اتفاقاتی در آن منطقه افتاده هم بررسی کردیم ، اما نیامدیم به خاطر مسائل دیگر بخشهایی به فیلمنامه اضافه کنیم ، مثلا چون سیستان و بلوچستان یک شهر باستانی با قدمت 5هزار سال به نام شهر سوخته دارد، برای معرفی آن یک سکانس اضافه کنیم.
به هر حال هر داستانی که ماجراهایش در یکی از مناطق با شناسنامه فلکلور خاص بگذرد ناچار است برای جذاب شدن و البته مستند شدن کار، نگاهی هم به آنها بیندازد. علیزاده در ادامه همین پرسش می گوید: شخصیت های اصلی سریال ما از تهران به زاهدان رفته اند ، ولی خب یکی دو تا از این شخصیت ها بومی هستند که ترجیح دادیم به جای آن که گویش بومی داشته باشند و کار ارتباط را با مخاطب عام سخت کنند از لهجه محلی استفاده کنند تا هنگام پخش از شبکه های سراسری مشکلات کمتری داشته باشیم

تعلیق در خاطرات خاموش براساس نوع گره گشایی شکل می گیرد، نه براساس اطلاعاتی که از سوی کارگردان یا نویسنده پنهان باقی می ماند. اما علیزاده در ادامه به نکات دیگری هم اشاره دارد: همان طور که گفتم داستان ما 2 روایت دارد. نوع نگاه من در این دو روایت با هم متفاوت است. من این جوری نگاه کرده ام که روایت گذشته از نگاه چه کسی است ، دانای کل یا پرسوناژ؛ آنجا که روایت فلاش بک نیست با جایی که روایت فلاش بک می شود ، نگاه من تغییر می کند.
این کار را هم می شود به چند شکل انجام داد. می شود در نور و رنگ و کنتراست و مسائل تکنیکی دیگر دست برد. نوع فیلمبرداری و حتی تدوین را تغییر داد تا در نهایت آن تفاوتی که گفتم حاصل شود. در خاطرات ، بازیگران زیادی ایفای نقش می کنند. علی قربانزاده ، بازیگری که او را در فیلمهایی چون «سهراب» و «همکلاسی» دیده ایم این بار در نقش دانشجوی جستجوگری ظاهر شده که اصولا اهل تحقیق است و همان اندازه که به آینده نظر دارد ، کاوشگر اتفاقات گذشته هم هست و البته از دردسرهایش هم نمی ترسد.
او در زاهدان تحصیل می کند. همان جایی که پدرش ایام تبعیدش را گذرانده است. نقش پدر مبارز او را قربان نجفی بازی می کند ؛ آدم عملگرایی که در گذشته بر اثر درگیری کشته شده است. علی طالب لو هم نقش دوست او را بازی می کند: سید و الیزابت امینی ، بازیگر فیلمهایی چون «خواب سفید» و «توکیو بدون توقف» تنها بازیگر اصلی است که نقش اصلی را هم در گذشته و هم در حال ایفا می کند.
بازیگر نقش نامزد محسن هم سحر سلیمان زاده است. غیر از این بازیگران محمود مقامی ، صبا مهری ، آزاده خورشیددوست ، غلامرضا اصانلو ، مسعود حقی ، سروش علیزاده و... هم در نقشهای مختلف حضور خواهند داشت.
تاکنون 15 درصد از کار در تهران تصویربرداری شده و مابقی در سیستان و بلوچستان تصویربرداری خواهد شد. علاوه بر این علیزاده درباره استفاده از نوع موسیقی هم برای ما توضیح می دهد: به طور قطع باید از نوع سازبندی های محلی هم استفاده شود ، ولی نه در کل کار. فکر می کنم این درام است که برای ما تعیین می کند از چه نوع موسیقی برای کار استفاده کنیم و نه مکانی که در آن قصه روی می دهد.
باید ببینیم درام این قصه چه نوع موسیقی ای را می طلبد. اگر موسیقی بومی و محلی با درام قصه همخوان باشد چه بهتر ، ولی اگر بر فرض ریتم قیچک با ریتمی کلی که برای اثر در نظر گرفته شده همخوان نباشد طبیعی است که وصله ناجوری خواهد بود.
ساخت یک سریال در جایی مثل تهران که امکان دسترسی به همه عوامل جلو و پشت دوربین میسر است و از طرفی پشتیبانی نسبتا خوبی هم از کارها صورت می گیرد، بدون دردسر نیست. حالا تصور کنید گروهی مکلف به ساخت سریالی در یک شهرستان دور از پایتخت شده باشند؛ طبیعی است که باید مشکلاتی وجود داشته باشد. علیزاده درباره این مشکلات به ما می گوید: کار در هر جایی مشکلات خاص خودش را دارد ، اما در شهرستان ها بیشتر جنبه مالی و پروداکشن قضیه است که پررنگ می شود.
به جرات می توانم بگویم در این مدت که با شهرستان های مختلف همکاری داشته ام ، نیروهای خوب و موثری در این مراکز دیده ام که می شود از آنها به بهترین شکل ممکن استفاده کرد و این مدیریت خلاق است که می تواند از این نیروها به شکل مناسب و البته در جای خودش استفاده کند. علیزاده در ادامه از حرکت نسبتا تازه تلویزیون در ایجاد باکس نمایش آثار داستانی شهرستانی در ساعات پربیننده شبکه های سراسری استقبال می کند و آن را اقدامی رو به جلو به منظور دیده شدن آثار شهرستانی و نیز شناسایی استعدادها و بضاعت آنها می داند.
تصویربرداری خاطرات خاموش حدود 50 روز در سیستان و بلوچستان ادامه پیدا خواهد کرد و کار تدوین آن نیز آنجا انجام خواهد شد. در صورت آماده شدن این سریال احتمالا در ایام دهه فجر شاهد نمایش آن از یکی از شبکه های سراسری خواهیم بود.