در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
گفتوگو با برگزیده سومین فجر صنایع دستی که توانسته یک هنر 4000 ساله را احیا کند
کارت بافی جانی دوباره گرفت
تا پیش از تبدیل نساجی به یک صنعت ماشینی، از تکنیکها و مواد اولیه متفاوتی برای بافت پارچههای جورواجور و گوناگون در نقاط مختلف دنیا استفاده میشد که بنا بر امکانات طبیعی و شرایط اقلیمی هر منطقه متفاوت بود. رفته رفته اما، با ورود ابزارآلات صنعتی و ماشینهای پارچهبافی، روشهای بافت دستی به فراموشی سپرده و بافتهای دستی راهی موزهها شد؛ همان دستبافتههایی که بالاخره پس از سالها فراموشی، یک بار دیگر با عنوان صنایع دستی مورد توجه قرار گرفت و احیا شد که کارتبافی از جمله آنهاست؛ عنوانی که توسط شهلا امینی در ادبیات پارچهبافی کشور متداول شده است. این بانوی هنرمند، صاحب عنوان درجه دو هنری است و با پژوهشهای گسترده در این حوزه، توانسته بافت نوارهای پر نقش و نگاری را که در مناطق گوناگون ایران مرسوم بوده، احیا کند.
و ی کارشناس ارشد پژوهش هنر و استاد دانشگاه هنر تهران است و پژوهش در زمینه بافتهای متداول در گذشته، فعالیتی است که در کنار تدریس، بیش از هر کاری به آن تعلق خاطر دارد. شهلا امینی برای اولینبار سال 1373 از طریق عکس چاپ شده در یکی از پایاننامههای موجود در کتابخانه دانشگاه، با بافتههای نواری عشایری آشنا شده و پس از پرس و جو، از وجود چنین تکنیکی مطلع میشود. «این آشنایی آغاز شکلگیری فصلی تازه در زندگی من بود. پس از آن، از طریق نامهنگاری با موزههای مختلف دنیا و نیز رفتن به سفرهای گوناگون، دامنه جستوجوهایم را گسترش و دانشم را درخصوص این تکنیک منحصربهفرد افزایش دادم.»
این شیوه بافت، نه تنها در ایران که در نقاط مختلف دنیا از جمله اروپا و نیز کشورهای آسیایی چین و سوریه و روسیه رواج داشته است؛ البته با تکنیکها، طرحها و نقشهای منحصر به هر منطقه که منعکسکننده فرهنگ، روش زندگی و نگاه زیباشناختی مردمان آن نقاط است. این شکل از بافت در ایران در سه نوع عشایری، روستایی و نیز اشرافی آن وجود داشته است.
« این تکنیک بافت در هر منطقه از ایران، با نامی متفاوت شناخته میشود. برای مثال قزوینیها به آن پنبافی، اهالی چهارمحال و بختیاری وریسبافی و خراسانیها به این نوع بافت، مَداخلهبافی میگویند. با این همه جز در یک موزه، هیچ نمونه دیگری از این بافتها در کشور وجود ندارد. البته آنگونه که این هنرمند خاطرنشان میکند، نمونههای عشایری این نوع بافت، هنوز هم در میان عشایر ایرانی بافته میشود؛ اما تا پیش از معرفی این هنر با عنوان کارتبافی، کمتر کسی از آن اطلاع داشت.»
تنوع تکنیکها و طرحهای بافت نوارهای پارچهای، شهلا را به شناخت هر چه بیشتر این هنر ترغیب کرد و از اینرو، او برای کسب اطلاعات بیشتر، مکاتباتش را با موزههای مختلف دنیا آغاز و با سفر به نقاط مختلف کشور و همچنین جهان، طرح پژوهشهایش را پیریزی کرد؛ از جمله سفر به آلمان برای دیدار با نویسنده کتابی در این خصوص و نیز سر زدن و بازدید از موزه برن سوئیس.
به این ترتیب شهلا امینی با جمعآوری نمونههای گوناگون نوارهای تزئینی مربوط به نقاط مختلف ایران، توانست این هنر قدیمی را احیا کند؛ هنری که نشانههایش به هزاره دوم قبل از میلاد میرسد و نمونههای فاخر متعلق به دوران صفویه و قاجارش در موزههای مطرح دنیا موجود است.
عشایر بهداد این هنر رسیدند
« از این تکنیک بافت، در همه جای دنیا برای بافت ریسمان و بند و نیز تزیین لباس استفاده میشده است؛ از جمله در ایران. اما به دلیل اینکه تحقیق و پژوهشی درباره آن انجام نشده بود، کمکم به فراموشی سپرده شده و تنها در میان عشایر کشور باقی مانده بود.» شهلا امینی، با تحقیقات گسترده در اینباره و ترجمه متون و کتب مختلفی که در دیگر کشورها درخصوص این هنر وجود داشت، پس از سالها، یکبار دیگر این تکنیک بافت را به جامعه هنری کشور معرفی و عنوان کارتبافی را برای آن برگزید.
به گفته این هنرمند، کارت بافی پیچیدهترین نوع نواربافی است و از ظرفیتهای بالایی برای خلق کارهای متنوع برخوردار است. او همچنین تاکید میکند که شناخت و تشخیص نمونههای بافت ایرانی از نمونههای غیرایرانی این هنر، نیازمند تخصص است.
نوارهای بافتهشده از طریق این تکنیک، آنگونه که شهلا امینی یادآور میشود، از استحکام بالایی برخوردارند و تکنیک کارتبافی، امکان تولید و بافت نوارهایی با استحکام، طرح و نیز کاربریهای گوناگون را به بافنده آن میدهد؛ از اینرو این هنر همواره میتواند نو به نو شده و تکنیکهای تازهای را به روشهای قدیمیتر اضافه کند. کاری که شهلا در نمایشگاه صنایع دستی جشنواره فجر امسال آن را به نمایش گذاشت. او با ترکیب دستگاه بافت کارتبافی با دستگاه پارچهبافی، موفق به خلق یک اثر هنری تازه شد که عنوان یکی از برگزیدگان این جشنواره را برای او به ارمغان آورد.
کارت بافی را، هم با دستگاه و هم با دست میتوان انجام داد و امروزه از آن، علاوه بر استفاده در صنایع پوشاک، استفادههای تزئینی دیگری هم میشود؛ از جمله در ساخت جواهر، بندهای تزئینی عینک و دوربین و همچنین کمربند و بند کیف. با این همه شهلا که خود احیاکننده این هنر در ایران است، برای تولید انبوه این بافته اقدامی نکرده است. «پژوهش و تدریس دغدغه اصلی من است؛ چرا که این هنر در ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته و ما هیچ منبع پژوهش و تالیفی درخصوص آن نداشتهایم؛ پس کار در این رابطه بسیار زیاد است و من ترجیح میدهم در این حوزه فعالیت کنم؛ هرچند در حال حاضر، هنرمندانی هستند که در این زمینه بهصورت جدی ورود کرده و با راهاندازی کارگاه، به تولید انبوه این نوارهای تزئینی اشتغال دارند.» شهلا امینی تاکنون تالیفات زیادی در این رابطه داشته و موفق شده مقالات خود را در مجلات معتبر هنری جهانی به چاپ برساند. او همچنین در همایشهای بینالمللی نیز شرکت کرده و علاوه بر نشان درجه دو هنری، نشان ملی صنایعدستی را از آن خود کرده است.
شیما رئیسی
ایران
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
