راه 50ساله را 15 ساله طی کردیم

از نظر شما چه ویژگی‌هایی موجب شده است که در سیاستگذاری‌های کلان کشور در حوزه فناوری‌های جدید، توجه ویژه‌ای به فناوری نانو شود؟

در ابتدای دهه 80 براساس مطالعات انجام شده مشخص شد فناوری نانو، فناوری نوظهور و تأثیرگذاری در همه بخش‌های زندگی بشر در آینده خواهد بود. بر همین اساس با توجه به چشم‌انداز توسعه فناوری‌ها، نگاه ویژه‌ای به این فناوری در کشور شده است. این نگاه به موقع موجب شد ما با تاخیر کمتری نسبت به کشورهای پیشرفته در این حوزه قدم بگذاریم. با توجه به اهمیت این فناوری، در سال 82 به دستور رئیس‌جمهور وقت، ستاد ویژه‌ای برای توسعه فناوری نانو در کشور تشکیل شد و از همان زمان فعالیت‌ها با جدیت دنبال شد. در ابتدای مسیر، بسیاری از افراد معتقد بودند این شیوه موفق نخواهد بود و حداقل 50 سال زمان برای ورود به عرصه فناوری نانو زمان لازم است. امروز پس از 15 سال تلاش، به دستاوردهای مهمی دست یافته‌ایم که اگر به موقع به سمتشان نمی‌رفتیم، امروز برای تأمینشان با مشکل مواجه می‌شدیم و به سایر کشورها وابسته بودیم.

روند توسعه فناوری نانو در 15 سال چگونه بوده و در حال حاضر چقدر از اهداف اولیه ستاد تحقق پیدا کرده است؟

در حال حاضر ایران در رتبه چهارم تولید علم نانو در جهان پس از کشورهای چین، آمریکا و هند قرار دارد و جلوتر از تمام کشورهای اروپایی در مسیر پیشرفت است. همچنین در زمینه تولید محصول نیز توانسته‌ایم طیف گسترده‌ای از محصولات را در حوزه‌های مختلف صنعتی وارد کنیم. اکنون 200 شرکت دانش‌بنیان در زمینه فناوری نانو در کشور مشغول فعالیت هستند که همه، تولیدکننده فناوری هستند و از این جهت هیچ زمانی نیازمند وارد کردن فناوری به کشور نبودیم. در حال حاضر بیش از 30هزار نیروی تحصیلکرده متخصص در حوزه نانو در کشور مشغول فعالیت هستند. با کمک این ظرفیت‌های علمی و پژوهشی تاکنون موفق به ارائه بیش از 500 محصول بر پایه فناوری نانو شده‌ایم. همچنین در 15 حوزه صنعتی فناوری نانو را وارد کرده‌ایم.

سال گذشته میزان فروش محصولات نانو حدود 1400 میلیارد تومان بوده است. همچنین بیش از 62 میلیون دلار صادرات محصولات نانو به 45 کشور جهان داشتیم. همه این دستاوردها نشان‌دهنده ظرفیت بالای کشور در توسعه این فناوری است و انتظار می‌رود حمایت‌های بیشتری برای بالندگی هرچه بیشتر آن صورت گیرد.

از نظر شما چه سیاست‌ها و ویژگی‌هایی موجب شد برخلاف آنچه در ابتدای این راه تصور می‌شد، در زمان کوتاهی بتوانیم به جایگاه چهارم در میان کشورهای جهان دست بیابیم؟

ورود به موقع در این حوزه کمک کرد بتوانیم همگام با سایر کشورها، فناوری نانو را توسعه دهیم. یکی دیگر از اتفاقات خوبی که برای فناوری نانو در کشور رقم خورد، ایجاد سازوکار جدیدی برخلاف روش‌های معمول توسعه دانش و فناوری در کشور بود. شکل‌گیری ستاد ویژه توسعه فناوری نانو به‌عنوان متولی سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و حمایت کننده فناوری نانو کمک کرد تمام بخش‌های زنجیره فناوری نانو که شامل پرورش نیروی متخصص، ترویج فناوری، توسعه علمی و فناوری و در نهایت توسعه صنعتی و ورود به بازار است، در کنار یکدیگر به‌خوبی قرار بگیرند و فعالیت کنند. از طرف دیگر حمایت‌های پُر مهر رهبر معظم انقلاب و تاکید ایشان بر دست نخوردن خانواده نانو موجب شد ستاد با آرامش خاطر در این 15 سال فعالیت کند و تغییر دولت‌ها اثری بر روند فعالیت‌های این مجموعه نداشته باشد. بر همین اساس توانستیم براساس هدف‌گذاری‌های اولیه با ثبات پیش برویم و چشم‌انداز بلندمدتی را برای توسعه نانو متصور شویم.

ستاد، برای ارتباط با صنعت چه راهکاری در پیش گرفته و چقدر موفق بوده است؟

همیشه در ستاد تلاش کرده‌ایم تا فناوری‌های محققان را به‌دست صنعتگران و سرمایه‌گذاران برسانیم تا فناوری، تبدیل به محصول شده و در نهایت منجر به ارزآوری و درآمدزایی برای کشور شود. البته ویژگی‌های منحصر به فرد محصولات نانو به‌گونه‌ای است که صنعتگران را مجاب می‌کند تا با بهره‌گیری از این فناوری روز دنیا رقابت‌پذیری محصولات خود را افزایش دهند. از طرف دیگر بر اساس نیازهای صنعت، طرح‌هایی را به صورت ماموریت محور، به پژوهشگران واگذار می‌کنیم و تاکنون توانسته‌ایم به دستاوردهای ارزشمندی به منظور رفع نیاز صنعت کشور دست پیدا کنیم. در ادامه راه نیز تلاشمان را می‌کنیم که این رویه را ادامه دهیم و به هیچ عنوان مغلوب خواسته‌های کشورهایی که می‌خواهند مانع پیشرفت فناوری‌های پیشرفته در ایران شوند نخواهیم شد.

در حال حاضر تمایل جامعه به مصرف محصولات نانو فناوری تا چه حد است؟ چه فعالیت‌هایی برای فرهنگ‌سازی این فناوری در جامعه شکل گرفته است؟

خوشبختانه رسانه‌های جمعی فعالیت‌های خوبی در این زمینه داشته‌اند. ما نیز آموزش‌هایی را در سطح مدارس برای افزایش آگاهی فرزندان و متعاقبا خانواده‌ها اجرایی کرده‌ایم. اکنون پژوهش‌سراهای دانش‌آموزی ستاد ویژه توسعه فناوری نانو در تمام استان‌های کشور مشغول فعالیت هستند و مدارس می‌توانند از طریق ادارات آموزش‌وپرورش استان‌ها از کارگاه‌های آموزشی و امکانات رایگان این پژوهش‌سراها استفاده کنند. فعالیت‌های صورت گرفته در زمینه آموزش دانش‌آموزان در سطح جهانی بی‌مانند است و هیچ کشوری در حال حاضر چنین امکاناتی را برای آموزش دانش‌آموزان فراهم نمی‌کند. به همین دلیل در سال جاری قراردادی برای تجهیز ده آزمایشگاه آموزشی نانو با تجهیزات ساخت ایران در چین منعقد شد. همچنین دو ماه پیش نیز برنامه‌ای آموزشی برای آموزش 2000 دانش‌آموز در عمان برگزار کردیم.

چرا تا به امروز پژوهشگاهی به عنوان پژوهشگاه نانو تاسیس نشده است؟

ما از ابتدا به دنبال ایجاد یک پژوهشگاه و انحصاری‌کردن ظرفیت موجود نبودیم. زیرا عقیده داشتیم توانمندی‌های کشور در سراسر کشور پراکنده است و باید از تمام این ظرفیت‌ها برای پیشبرد هرچه بهتر این فناوری بهره برد. اکنون با گذشت 15 سال و کسب نتایج به‌دست آمده از این نحوه سیاستگذاری بیش از پیش مطمئنیم که این روش بسیار کارآمدتر از تاسیس پژوهشگاه و انحصاری کردن قدرت و بودجه برای عده‌ای خاص بوده است.

جدی‌ترین مشکلی که این روزها در ستاد با آن دست به گریبان هستید، چیست؟

یکی از اصلی‌ترین مشکلات حوزه‌های پژوهشی کشور، تغییرات شوک‌آور در روند حمایت‌های مالی دولتی است. ستاد نانو نیز در این سال‌ها چند بار با این مشکل مواجه شده است. در سال گذشته حدود 30 درصد از بودجه مصوب برای ستاد محقق نشد و امسال نیز ظاهرا اوضاع به همین روال خواهد بود. قابل ذکر است بودجه اختصاص‌یافته به حوزه نانو کمتر از یکصدم بودجه‌ای است که کشورهای پیشرفته جهان مانند ژاپن، آمریکا و چین از منابع دولتی به این حوزه اختصاص می‌دهند؛ بنابراین اگر قرار باشد همین منابع مالی حداقلی نیز در اختیار پژوهشگران قرار نگیرد ضربه سنگینی به روند رشد فناوری نانو در کشور وارد خواهد شد.

باتوجه به شرایط پیش‌رو آیا ستاد راه‌حل جایگزینی برای کسب بودجه از منابع غیر دولتی یا سرمایه‌گذاری‌های خارجی در سال آینده دارد؟

بخش خصوصی تا حد زیادی فناوری نانو را باور کرده است و تمایل برای سرمایه‌گذاری نشان می‌دهد. اما از آنجا که معمولا سرمایه‌گذاری بخش خصوصی بیشتر روی فناوری‌هایی که به بلوغ کافی رسیده صورت می‌گیرد، نمی‌توان توقع داشت بودجه مورد نیاز برای تبدیل ایده و علم به فناوری تا رسیدن به محصول نهایی را از بخش خصوصی تامین کرد.

از این‌رو اگر بخواهیم با همین روند کاهش بودجه فعالیت‌ها را ادامه دهیم، نمی‌توان تضمین کرد جایگاه جهانی ایران پایین نیاید.

در وضع فعلی برنامه شما برای پژوهش در سال آینده چیست؟ روی چه بخش‌هایی تمرکز خواهید داشت و احتمالا بودجه چه بخش‌هایی را حذف کرده یا کاهش خواهید داد؟

در شرایط فعلی، ستاد به نوعی در بن‌بست قرار گرفته است. هر بخش از فعالیت‌های ستاد قابلیت‌ها و ظرفیت‌های بالایی دارد و نمی‌توان به‌راحتی از هیچ‌یک از آنها چشم‌پوشی کرد. حوزه پژوهش‌های فناوری نانو بیش از هزینه‌ای که برایش صرف می‌شود موجب درآمد دولت می‌شود. در سال گذشته دولت حدود 105‌میلیارد تومان (5/2 برابر بودجه اختصاص داده شده) از محل مالیات بر ارزش افزوده فروش محصولات نانو کسب درآمد داشته است. بنابراین توقع می‌رود دولتمردان کمی بیشتر در زمینه اختصاص بودجه به این فناوری پربازده ودرآمدزا همکاری کنند.

چین به همه دنیا صادر می‌کند و ما به چین!

در حال حاضر صادرات محصولات نانو به بسیاری از کشورهای منطقه و همین‌طور کشور چین انجام می‌شود.
دکتر سرکار درباره این موضوع هم توضیحاتی داد.
محصولات نانو فناوری ما از کیفیت قابل رقابتی نسبت به محصولات سایر کشورهای پیشرفته برخوردار است. از طرفی قیمت مناسب این محصولات رقابت‌پذیری آن را افزایش می‌دهد. چین نیز به همین علت تمایل به خرید محصولات و تجهیزات ایرانی نانو دارد. این مساله حتی برای کشورهای دیگر نیز تامل برانگیز است. به طوری‌که در یکی از ملاقات‌هایی که با نماینده شرکتی خارجی داشتم، اظهار کرد ایران به چینِ چین تبدیل شده است. یعنی چین که با قیمت‌های بسیار پایین توانست بازارهای جهانی را بگیرد، حالا به خرید محصولات نانوفناوری ایرانی با کیفیت و قیمت مناسب روی آورده است!»
به عقیده دکتر سرکار، سیاست‌گذاری درست، باور به توان و ظرفیت‌های ملی و پشتکار در تک‌تک اعضای ستاد نانو موجب شده در طول 15 سال فعالیت خود با روند بسیار مطلوبی در مسیر اعتلای علمی و فناوری کشور حرکت کنند. از سوی دیگر حفظ یکپارچگی و ثبات فکری و مدیریتی در طول این سال‌ها موجب شده این مجموعه بدون توقف و تغییر جهت‌های ناگهانی به مسیر خود ادامه دهد.

عسل اخویان طهرانی

جام‌جم