ازکاروانسراهای بی ستاره تا هتل های 5 ستاره

دوران صفوی را می توان یکی از درخشان ترین ادوار توسعه سیاحت در ایران به حساب آورد. حکمرانان صفوی در پایتخت و والیان در شهرها، کوشش فراوانی در ایجاد و توسعه کاروانسراها انجام دادند. ایجاد جاده های بزرگ زمینی و دریایی منجر به صدور کالاهای تجاری ایران به کشورهای اروپایی در غرب و چین و هندوستان در شرق شده که این مساله باعث شد در مسیر جاده های زمینی ، کاروانسراهای زیادی احداث شود. به موازات مرمت راههای قدیمی و ایجاد راههای جدید، شاه عباس به آسایش و رفاه مسافران نیز توجه خاص داشت. به فرمان او کاروانسراهای مخروبه سراسر کشور تعمیر و کاروانسراهای جدید ساخته شد؛ به طوری که شاه عباس اول فرمان داد تا 999کاروانسرا بنا کنند و در پیروی از این مساله کلیدی ، امرای مقتدر او و بازرگانان و مالکان و ثروتمندان شهرستان ها نیز موظف بودند میان راهها، کاروانسرا بسازند و چون ظاهرا کارها با نقشه و طرح صحیح و دنباله دار فراهم شده بود یکباره در عرض مدتی کوتاه در تمام ایران کاروانسراهای متعدد پدید آمد.
در ساختن کاروانسراهای شاه عباسی نهایت دقت به عمل آمده است تا آسایش کاروانیان به بهترین وجه تامین شود. هر کاروانسرا از یک حیاط داخلی ، یک حیاط خارجی و یک ردیف ساختمان بین آن تشکیل می شود که نمونه بارز و زنده و پویای آن را می توان کاروانسرای عباسی اصفهان که امروزه با کاربری مناسب به هتل عباسی شهرت داخلی و خارجی دارد، نام برد. کاروان به حیاط داخلی وارد می شد و در ایوان های دور محله باراندازی می کرد. پشت این ایوان ، اتاق مستخدم و آشپزخانه قرار داشت و پشت آن اتاقی اربابی ساخته شده بود. بارگیری چهارپایان از ایوان بیرونی صورت می گرفت. به طوری که کاروان هایی که به کاروانسرا می آمدند و آنها که از کاروانسرا خارج می شدند با هم تماس نداشتند و باعث زحمت یکدیگر نمی شدند.
در دوران قاجار همانند دوره های گذشته برای رفاه حال مسافران در کنار جاده های کاروان رو و شوسه کشور اماکن اقامتی و پذیرایی متعددی احداث شد و با ورود خودرو به ایران و دیگر وسایل نقلیه موتوری ، فاصله ها کاهش یافت و به تبع آن کاروانسراها و رباطها رونق خود را از دست دادند و متروک شدند. برخی کاروانسراها تعمیر و دارای اتاقهای مجزا و تجهیزات پیشرفته از جمله تختخواب و مبل شدند. یکی از بهترین نمونه های این تاسیسات اقامتی پذیرایی دوره قاجار، کاروانسرای مدرن علی آباد به سال 1271خورشیدی (پس از احداث راه جدید شوسه قم) بود که به وسیله آقا ابراهیم امین السلطان ساخته شد. نانوایی ، قهوه خانه ، حمام با سرویس کامل و یک مسافرخانه یا مهمانسرای دیگر، قسمتهای این مجتمع را تشکیل می دادند. باغ زیبایی در کنار مجتمع قرار داشت که شامل خیابان های منظمی نیز بود. در قزوین نیز بنا به دستور ناصرالدین شاه قاجار، میهمانخانه ای برای استقرار سفرای خارجه ساخته شد. ساختمان این میهمانخانه 2 طبقه را ایوانی با ستونهای آجری احاطه کرده بود و در مقابل این بنا نیز باغچه و حوض بزرگی قرار داشت. اتاقهای مفروش و مرتب و خوراک خوب این میهمانخانه برای مسافران تشریفاتی عالی بود. ارنست اورسل ، جهانگرد بلژیکی در سفرنامه خود در سال 1882میلادی برابر با 1261هجری شمسی در پایتخت قدیم صفوی به هتل دولتی اشاره می کند: «به یک ساختمان دو طبقه بزرگ رسیدم. میهمانخانه ای با تالار وسیع با ارسی های بزرگ و شیشه های الوان.» اورسل ، هتل فرانسه نخستین و تنها هتل در تهران را چنین توصیف کرده: «هتل فرانسه اولین میهمانخانه پایتخت بود. اتاقها به سبک هلندی تزیین و دارای تختهای تمیز و غذای مطبوع.» میرزا محمدحسین فراهانی به دستور ناصرالدین شاه در سال 1263 خورشیدی در سفرنامه خود از 5میهمانخانه یاد می کند و به توصیف میهمانخانه شاه آباد که از تهران 4فرسخ فاصله دارد می پردازد. مشتمل بر 4اتاق و یک انبار برای اشیای فروشی ، یک آشپزخانه و یک قهوه خانه و بقالی است و نیز محوطه بزرگی که هم طویله و هم بهاربند است. سپس به توصیف میهمانخانه ینگه می پردازد. ینگه ، کاروانسرایی بود از بناهای سلاطین صفوی ، چون قافله در آنجا کمتر منزل می کرد و بانی تعمیر نداشت بتدریج خراب شد.

میهمان نوازان بدون میهمانخانه

در سالهای نخست قرن اخیر در ایران ، توجه چندانی به تاسیسات اقامتی و پذیرایی مبذول نمی شد. مسافران داخلی علاقه ای به اقامت در میهمانخانه ها از خود نشان نمی دادند و بیشتر در منازل دوستان و اقوام مقیم می شدند.
بیشتر شهرها فاقد میهمانخانه بود به استثنای رشت و بندرانزلی و پس از آنها قزوین و تهران. سال 1306 یک مهاجر روسی به نام خاچیک مادیسکیانس کافه نادری را در خیابان نادری (جمهوری امروز) دایر کرد. این شخص برای اولین بار در تهران به کار شیرینی پزی پرداخت و چندی بعد در جوار کافه نادری میهمانخانه ای به همان نام احداث کرد که هنوز دایر است. برای اولین بار در تهران رستوران این هتل بود که غذاهای فرنگی چون بیفتک و بیف استروگانف و غیره به ایرانیان عرضه کرد و نیز کافه گلاسه ، انواع قهوه ترک و فرانسه و انواع نانهای قالبی نیز برای اولین بار به وسیله موسس این میهمانخانه در اختیار علاقه مندان گذاشته شد.
میهمانخانه فردوسی در سال 1314خورشیدی در خیابان فردوسی از طرف بلدیه تهران افتتاح شد. این میهمانخانه مجهز به سالنهای مجلل ، اتاقهای حمام دار و همه نوع امکانات خوب و قابل استفاده بود. در سال 1315خورشیدی ، موسسه میهمانخانه ها با بهره برداری از چند میهمانخانه فعالیت هتلداری خود را آغاز کرد. این میهمانخانه ها عبارتند از: میهمانخانه دربند (در دامنه کوه دربند) و میهمانخانه گچسر در 140کیلومتری تهران در کنار جاده چالوس ، میهمانخانه رامسر با 38اتاق در سال 1316احداث شد و هنوز دایر است . میهمانخانه های قدیم بابلسر، قائمشهر و آمل نیز فعالیت شان در سالهای اخیر متوقف شده است. از قدیمی ترین واحدهای اقامتی و پذیرایی در تهران که امروزه نامی از آنها باقی مانده است می توانیم میهمانخانه مدرن گراندهتل را نام ببریم. گراندهتل از مجلل ترین و معروف ترین هتلهای نیم قرن پیش تهران بود. این هتل در خیابان لاله زار کمی بالاتر از کوچه ملی قرار داشت و در سالهای پیش هر وقت میهمان سرشناسی از خارج به تهران می رسید تنها محلی که برای اقامت او در نظر گرفته می شد گراندهتل بود. این هتل سالن بزرگی داشت که هنرمندان آن روز ایران در آن به اجرای برنامه می پرداختند. عشقی و عارف بهترین نمایشنامه های خود را در سالن گراندهتل به معرض نمایش می گذاشتند. بتدریج هتلهای دیگری که در تهران ساخته شد این هتل کم کم از رونق افتاد و تعطیل شد.

رونق مجدد

سال 1333 بار دیگر اهمیت جلب سیاحان و سیر و سیاحت با توجه به جنبه های اقتصادی آن مورد توجه واقع شد. در این دوره ، هتلها و کافه رستوران های متعددی در شهرهای مسافرپذیر تاسیس و نیاز مبرم به کارکنان ماهر و تحصیلکرده سبب شد موسسه میهمانخانه ها در سال 1337خورشیدی برای تامین کادر مورد نیاز خود یک کلاس آموزش هتلداری دایر کند. پس از تشکیل سازمان جلب سیاحان (17فروردین1342)نظارت در تاسیس و اداره میهمانخانه ها و میهمانسراها و درجه بندی آنها با همکاری این سازمان انجام شد. شرکت سهامی تاسیسات جهانگردی به منظور تجهیز و اداره میهمانسراهای متعلق به سازمان جلب سیاحان و شهرداری ها شکل گرفت و بعدها واحدهای اقامتی و پذیرایی آن به منظور پاسخگویی به نیاز و توجه عمومی و به دلیل ارزشمند کردن یک منطقه جهانگردی بالقوه ایجاد شد.
امروزه علاوه بر سازمان های دولتی و بخش خصوصی ، سرمایه گذاران جهانی هتلداری نیز نسبت به تاسیس هتل در ایران علاقه مندی زیادی نشان داده اند. هتل هیلتون ، هتل اینترکنتینانتال ، هتل هایت و هتل شرایتون جزو این گروه هستند که پس از انقلاب سرپرستی این هتلها به سازمان های مختلف سپرده شده است. این هتلها جزو هتلهای پرستاره کشور هستند. در سالهای اخیر نیز شاهد رشد هتل سازی از سوی برخی سازمان ها و بانکها و حتی افراد سرمایه گذار هستیم. گروه هتلهای هما، شرکت میهمانخانه های ایران ، بنیاد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامی ازجمله سازمان هایی هستند که برخی هتلهای طراز اول کشور را در تملک خود دارند. شهر مقدس مشهد در استان خراسان رضوی همیشه گوی سبقت را در تعداد هتلهای موجود ربوده است. جزیره کیش با به وجود آوردن مراکز خرید و منطقه آزاد تجاری و نیز اماکن گردشگری و تفریحی ، هتلهای لوکس و قابل رقابتی دارد. هتل معروف داریوش بدون شک یکی از افتخارات صنعت هتلداری در سالهای اخیر است. بازسازی و تغییر کاربری در کاروانسراهای قدیمی نیز یکی از حرکتهای قابل تامل در صنعت هتلداری است. حرکتی که نقطه اوج آن را در هتل عباسی اصفهان می توان دید و اکنون شاهد توسعه این کار از سوی دیگر متولیان صنعت هتلداری کشور هستیم. قلعه گوگد در گلپایگان نیز نمادی از تبدیل یک قلعه قدیمی به هتل است.

سرپناهی امن کاروانسرا مشتق از کلمه کاروان یا کاربان به معنی گروه مسافران (قافله) که دسته جمعی مسافرت می کنند و سرای به معنی خانه و مکان است ؛ بنابراین می توان احداث کاروانسراها را که به هر دلیلی در مسیر جاده ها ساخته شده اند محلی برای استراحت و حمایت کاروانیان دانست. در زمانهای گذشته ، مسافرت از نقطه ای به نقطه دیگر جز به ضرورت و اجبار انجام نمی شد و تنها گروهی از بازرگانان به امید کسب سود سختی و مرارت سفر را بر خود هموار می کردند یا عده ای به قصد انجام فریضه دینی یا مسائل نظامی ، دیار خود را ترک کرده و به مسافرت می رفتند. با پیشرفت تمدن و ایجاد راهها و امنیت میان راهها صور گوناگون مسافرت شکل گرفت و در نتیجه در مسیر جاده ها کاروانسراهای متعددی برای آسایش کاروانیان احداث شد. مطالعه راههای ارتباطی و جاده های بازرگانی و نظامی و نتایج تحقیقات و کاوشهای باستان شناسی معلوم می دارد که از گذشته دور نیاز وافری به وجود ایستگاه های بین راه و امنیت و رفاه کاروانیان احساس می شده است.

محمد افروغ