هفته فضا در راه است

فضا، این کلمه ساده قرن ها است که ذهن بشر کنجکاو را به خود مشغول داشته است. ژرفای بی همتای آسمانها دریچه ای است به روی فضایی که بشر را از دورانی که گامهای اولیه اش را روی کره خاکی زمین برداشت به خود مشغول داشته است.

کد خبر: ۱۱۲۸۷۳

زمانی که انسان عبور ستاره ها از مقابل چشمان حیرت زده اش را تماشا می کرد در فکر دستیابی به این شب چراغهای گنبد نیلی بود و این آرزویی است که هنوز هم دل و هوش انسان را به خود مشغول داشته است. زمانی دورکه انسان در دوران مه آلود اسطوره هایش گام بر می داشت خدایانش را در این مقدس ترین و پاک ترین موجودیتی که در اطراف خود می دید مسکن داد و زمانی بعد معابدش را چون کوههایی استوار برای دسترسی به آسمان در گوشه و کنارسیاره ما پرا کند و آنگاه که عصر خرد فرا رسید آسمان و دنیای ستاره ها نخستین موضوعی بود که ذهن انسان را به خود مشغول داشت. اینک زمان طولانی از آن هنگام گذشته است بیش از 100 سال است که انسان توانست قدم از سطح زمین بلند کند و هواپیماهای موتور دار آسمان را عرصه پرواز خود کردند اما فضا هنوز گنجینه ای است برای کاوش. 49 سال پیش در 4 اکتبر 1957 سرانجام طلسم ورود به فضا شکست و اسپوتنیک قدم به فضا گذاشت. صدای بیپهای ساده اسپوتنیک چون ضربان قلب کودکی که تازه متولد شده است آغاز عصر جدید را در زندگی انسان نوید داد. عصری که ما در آن زندگی می کنیم عصر فضا است.از 4 اکتبر 1957تا امروز حتی نیم قرن هم سپری نشده است. اما افق دید بشر به لطف فعالیتهای فضایی هزاران سال رشد پیدا کرده است. امروز حتی دور افتاده ترین نقاط جهان هم از مواهبی که عصر و فناوری فضایی برای آنها به ارمغان آورده است بهره می برند. فضا اگرچه هنوز کالایی لوکس و تشریفاتی برای بسیاری از مردم به شمار می رود اما توانسته است ضرورت وجود خود را به همگان اثبات کند. زمانی بیش از یک قرن پیش و پیش از آنکه عصر فضا آغاز شود تسیلفکی ، معلم ساده ای که در نقطه ای دور افتاده در روسیه با گوشی سنگین ، به تحقیق در زمینه سفر به فضا می پرداخت نخستین طرح های بلند پروازانه سفر به فضا را ارایه داد اما هیچ کس در آن زمان او را جدی نگرفت و شاید خود او هم تصور نمی کرد یک قرن بعد بسیاری از مردم جهان به حرف او ایمان آورده باشند که «زمین اگرچه گاهواره تمدن انسان است ، اما هیچ کودکی را نمی توان برای همیشه در گهواره نگاه داشت.»
تلاشهای عصر فضا اگر چه در آلمان و در طی جنگ جهانی با اختراع موشکهای V2 وارد مرحله ای عملی شد اما تا زمانی که برندگان جنگ و به خصوص شوروی و امریکا غنایم ارزشمند جنگ و از جمله موشکهای V2 و دهها جعبه از اسناد تحقیقات هوایی و پرتابه های آلمانی و مهمتر از آن دانشمندان آلمان را بین خود تقسیم نکردند عصر فضا آغاز نشد. تنها بعد از آن بود که از یک سو تلاشهای فون براون در امریکا و رقیبان سرخ او جواب داد و 5اکتبر 1957 سرانجام نخستین سازه دست بشر در مدار زمین قرار رفت. «اسپوتنیک ±یک ماهواره کوچک بود که یک فرستنده رادیویی در آن جاسازی شده بود و با ارسال آن به فضا ضربان عصر فضا با صدای ممتد پالسهای رادیویی اسپوتنیک 1 به شمارش افتاد. در ابتدا امریکایی ها هم باور نمی کردند رقیبان مخفی کار آنها به چنین موفقیتی دست یافته باشند اما زمانی که پالسهای رادیویی را شنیدند نتوانستند آن را انکار کنند. چندی بعد روسها اسپوتنیک 2 را به مدار زمین فرستادند و درون این کپسول سنگین و بزرگ نخستین موجود زمینی را راهی فضا کردند تا نشان دهند چه علاقه ای به سفرهای انسانی به فضا دارند. آنها سگی به نام لایکا را با اسپوتنیک 2 راهی مدار کردند و ضربان قلب او نشان داد که می توان موجودات زنده و از جمله انسان را عازم مدار زمین کرد.
اولین برد برای روسها به دست آمده بود و این نخستین برگ برنده روسها بود و تا زمانی که امریکایی ها در دهه 70قدم بر سطح نخستین جرم فرا زمینی نگذاشتند نوار پیروزی روسها ادامه داشت و همواره امریکایی ها یک گام عقب تر گام بر می داشتند. پس از لشکری از موجودات زنده ، یوری گاگارین نخستین انسانی شد که به مدار زمین سفر کرد و درهای آسمان را به روی انسان گشود اندکی بعد نخستین بانوی فضانورد(والنتین ترشکوا) به مدار رفت و در پس آن سفرهای چند نفره به مدار زمین ، عملیات موفق الحاق در مدار و دهها مورد دیگر از موفقیتها حاصل کار روسها بود. اگرچه روسها گوی رقبت را حتی در حوزه سفرهای روباتیک هم برده بودند و توانستند نخستین فضا پیماها را به مدار مریخ ، سطح زهره و مدار ماه و سایر نقاط منظومه روانه کنند اما رقیب آنها که شکستی سنگین را در اوج دوره جنگ سرد تجربه می کرد حاضر شد تن به هزینه ای غیر قابل باور بدهد و پروژه عظیم آپولو را آغاز کند. پروژه ای که در پی پروژه موشکی جمینی آغاز شد و اگرچه در اولین پرواز خود 3فضا نورد را قربانی خود کرد اما سرانجام در برنامه آپولو 11 به موفقیت رسید و نیل آرمسترانگ نخستین انسانی شد که قدم بر ماه گذاشت تا برای نخستین بار انسان بتواند بر خاکی غیر از خاک زمین قدم بگذارد. اما این همه موفقیت در پایان پرواز آپولو 17 به پایان رسید و عصر جدیدی با تغییر در جغرافیای سیاسی جهان آغاز شد. در دوره جدید برنامه فضایی شورویها که ایستگاه فضایی میر را در مدار زمین داشتند با بحران بودجه مواجه شد و در عوض امریکاییها قدم به عرصه جدیدی گذاشتند و آن محدود کردن برنامه سفرهای سرنشین دار به مدار زمین با کمک ابزاری پیشرو مانند شاتل های فضایی بود و در عین حال کمک به برنامه ایستگاههای فضایی مداری. این طرح در ابتدا با کمک ناسا به طرح ایستگاه فضایی میر و سپس تشکیل کنسرسیومی بین المللی برای ساخت ایستگاه فضایی بین المللی بود که درصد بالایی از آن بر عهده امریکاییها بود. بدین ترتیب پس از سقوط کنترل شده میر و پایان خدمات آن ، ایستگاه فضای بین المللی یا آزادی آزمایشگاهی مداری برای انسان شد تا با بررسی اثرات زندگی طولانی مدت در مدار زمین خود را برای ماجراجویی های بیشتر آماده کند.
در همین هنگام تمرکز اصلی به شناسایی محل اقامات ما د رمیان فضا و منظومه خودمان گسترش پیدا کرد دهها طرح روباتیک دید انسان را از محل زندگیش دگرگون ساختند. اینک پیشگامان روباتیک انسان (ویجرها) قدم از مرزهای منظومه شمسی بیرون گذاشته اند و کاوشگرهای روباتیک بر سطح و بر فراز سطح در حال کاوش سیاره سرخ هستند و در هرگوشه منظومه شمسی از مشتری گرفته تا زحل و زهره و ماه و خورشید طرح های کاوش فراوانی در حال انجام است. طرح هایی که به منظومه خودی پایبند نمانده و با کمک ابزاری چون تلسکوپ فضایی هابل توانسته است تا مرزهای دور کهکشانهای دور دست و تا آغازین روزهای انفجار بزرگ پیش رود و همه اینها در کنار هم توانسته است افق جدیدی از مفهوم زندگی را پیش روی ما بگشاید. اینک انسان در جایگاهی ایستاده است که می تواند از منظر علم به سوالاتی پاسخ دهد که قرنها ذهن او را به خود مشغول داشته است. اما تمام این ها یک روی سکه پیرفتهای فضایی است.
تحقیقاتی که با هزینه های به ظاهر سرسام آور برای پیشرفت علوم فضایی صورت می گیرد هدف مهم تری را دنبال می کند و آن بالا بردن سطح زندگی روی زمین است منظور کاربردهای متنوع صنایع حاصل از اکتشافات فضایی در زندگی روزمره ما مانند کاربردهایی که تفلون ها دارند نیست (اگرچه این بخشی از ماجرا است) بلکه مهمتر از آن صنایع فضایی توانسته و در آینده بیشتر خواهد توانست روش زندگی ما را در سیاره دگرگون کند و از ما در برابر طبیعت (و از طبیعت در برابر ما) محافظت کند.
امروزه به لطف ارتباطات ماهوارهای که 60 سال پیش تنها در اندیشه های بلند پروازانه افرادی چون سر آرتور سی کلارک می توانست مجال ظهور یابدجهان به معنی واقعی خود به دهکده ای کوچک تبدیل گشته است. ماهواره های مخابراتی امروزه ارتباطات اینترنتی ، رادیو- تلویزیونی و مخابراتی ما را فراهم آورده است تا به کمک آنها همه مردم به منابع اطلاعاتی بیشتری دسترسی داشته باشندو امکانات آموزشی مناسب تری در اختیار جمع بزرگتری از مردم قرار گیرد. حتی در کشورهای کمتر توسعه یافته هم امروزه نمی توان رشد پدیده ای مانند اینترنت یا ارتباطات مخابراتی را انکار کرد.از سوی دیگر مجموعه ای از ماهواره های سنجش از دور چون چشمانی همیشه بیدار به تماشای زمین مشغولند. این ماهواره ها در رده های گوناگونی از نظر کاربری طبقه بندی می شوند. مثلا سیستم GPS یا موقعیت یابی جهانی امروزه به ابزاری کار آمد تبدیل شده تا نه تنها مسافران سفرهای دریایی و هوایی را از گم شدن نجات دهد بلکه حتی به کمک رانندگی درون شهرها آمده و مسیرهای کم ترافیک را به مردم نشان می دهد و حتی در سفرهای تفریحی راهنمای مسافرانی است که راه خود را گم نکنند.
سیستم های کاوش زمین از فراسوی مدار زمین به جستجوی معادن و منابع زیر زمینی مختلف می پردازند و به دولتها اجازه می دهند تا به جای صرف هزینه های کلان جستجوی منابع معدنی به راحتی محل آنها را پیدا کنند و در پیشرفت سطح اقتصادی کشورشان موثر باشند. ماهواره های هواشناسی به پیش بینی وضعیت آب و هوای زمین مشغولند و به کمک آن نه تنها سیل و طوفانهای مهیب را پیش بینی می کنند تا جان هزاران نفر در امان بمانند بلکه با پیش بینی این رفتارها کشاورزان را یاری می دهند تا محصولاتشان دچار خشکسالی یا سیل زدگی نشود و این تازه اول راه است. از زمانی که سونامی فاجعه بار آسیای جنوب شرقی رخ داد سیستمهای هشدار دهنده در این خصوص فعال شده اند تا از طریق ماهواره هرچه سریعتر این چنین رویدادهایی را پیش بینی و اعلام نمایند تا خسارتها به حداقل کاهش یابد.
حتی در موردی مانند زلزله نیز ماهواره ها بیکار ننشسته اند و امیدوارند بتوانند هرچه بیشتر در پیش بینی این بلای طبیعی کمک کنند و از سوی دیگر ردیابی گونه های کمیاب یا فرایند نابودی منابع طبیعی از دیگر دستاوردهای این موضوع است. حتی عرصه سلامت و پزشکی هم دستخوش این تغییر شده است و امروزه مفهومی به نام پزشکی فضایی مطرح شده است تا بتواند خدمات پزشکی را در فواصل دورتر ارایه دهد و این تازه آغاز راه است....
با توجه به چنین اهمیت بالایی است که همه کشورها بر اساس توصیه سازمان ملل متحد می کوشند تا هفته ای را که با سالگرد پرتاب اسپوتنیک آغاز می شود به نام هفته فضا گرامی دارند. این رویداد در همه کشورهای جهان با هدف آشنایی مردم و به ویزه نسل جوان با مفهوم فضا برگزار می شود و هدف اصلی آن ترویج فضا است تا بتواند علاقه ای در بین مردم ایجاد کند و از بین آنها محققان آینده را پرورش دهد و از سوی دیگر مردم را با ضرورت سرمایه گذاری در حوزه فضا آشنا سازد.
کشورهای اسلامی در این بین تصمیم گرفته اند در سالهایی که این هفته با ماه مبارک رمضان همراه است با اندکی تاخیر این هفته را برگزار نمایند لذا امسال این هفته در فاصله زمانی 15 تا 21 آبان برگزار خواهد شد. در دنیای پر سود و پر شتاب فضا تا چندی پیش ایرانیان جایگاهی نداشتند.
اگرچه دانشمندان موفق ایرانی در سازمان های غیر ایرانی فعالیتهای مهم و تاثیر گذاری را رهبری می کردند یا در آنها مشارکت جدی داشتند اما در داخل ایران وارد عرصه فضا نشده بود. سال گذشته ایرانیان هفته فضا را در حالی جشن گرفته بودند که سازمان جدیدی در ایران حضور خود را اعلام می کرد و سازمان فضایی ایران (ISA) مسوولیت فعالیتهای فضایی کشور را بر عهده گرفت و در همان هنگام بود که سینا-1 نخستین ماهواره متعلق به ایران از روسیه به فضا پرتاب شد. اما امسال هفته فضا حال و هوای دیگری خواهد داشت. در حالیکه ISA کم کم به سازمانی پرتجربه تبدیل شده است از سوی دیگر وقوع رویدادی فرا ملی و سفر انوشه انصاری به فضا به عنوان نخستین ایرانی فضانورد توجه بسیاری را به مساله فضا جلب کرده است و این فرصتی است که گروههای مختلف می توانند از آن برای ترویج فضا استفاده کنند. امسال نیز سازمان ها و مراکز گوناگون هر یک برگزاری بخش های از روز فضا را بر عهده گرفته اند. روزهای هفته فضا به ترتیب اینگونه نامگذاری شده اند.
فضا و ارتباطات ماهواره ای فضا، آموزش و تحقیقات ، فضا و هواشناسی فضا، و مدیریت بلایا، فضا و نجوم ، فضا آموزش و پزشکی از راه دور، فضا و توسعه پایدار.در این بین روز جمعه 19آبان با همکاری سازمان فضایی ایران و انجمن نجوم ایران (شاخه آماتوری) به جشن عمومی فضا اختصاص یافته است تا همانند سال گذشته گروههای مختلف ترویجی فضا و نجوم به میان مردم بیایند و در برنامه هایی عمومی با شیوه های متفاوت به رویج فضا بپردازند.
کسی چه می داند شاید در بین کودکانی که در این روز میهمان یکی از مراکز ترویجی فضا است کسانی رشد کنند که رویای خود را رد فضا ببیند و نام کشورمان را در سالهای آینده بلند آوازه کند.