کاهش استرس روزهای مدرسه

دکتر محسن رحیم‌نیا و دکتر مهرنوش دارینی، روان‌شناس و مشاور در گفت‌وگو با جام‌جم ما را با زمینه‌های بروز استرس در دانش‌آموزان و راه‌های کنترل آن آشنا می‌کنند.

چرا کلاس اولی بیشتر استرس دارد؟

کلاس اولی‌ها معمولا بیشتر دچار استرس می‌شوند. چون نه‌تنها جدایی از خانواده و بویژه مادر را تجربه می‌کنند، بلکه باید خود را با شرایط و محیط جدید مدرسه و قوانین و ارتباطات خاص آن تطبیق بدهند که به نوبه خود برایشان اضطراب‌آور است. البته همه کلاس اولی‌ها هم استرس و اضطراب را تجربه نمی‌کنند، بلکه زمینه استرس از فردی به فرد دیگر متغیر است. البته زمینه این نوع استرس در دختران بیش از پسران است و تا حد زیادی به عملکرد والدین در سال‌های پیش از ورود فرزندشان به مدرسه در دادن استقلال به وی بر‌می‌گردد.

همچنین گاهی بچه‌ها در سال اول مدرسه، استرس چیزهایی را دارند که واقعی نیستند و فقط ناشی از ذهنیت‌های اشتباهی است که از اطرافیان به آنها منتقل شده است. در این ارتباط باید به بچه‌ها کمک کنیم از چیزهایی که ناراحتشان می‌کند، صحبت کنند.

بعضی وقت‌ها نیز ناتوانی‌های جسمی چون کم بودن قدرت شنوایی و کم‌بینایی باعث بروز استرس در دانش‌آموز می‌شود، در حالی که بچه‌ها و والدین‌شان به آن بی‌توجه‌اند.

تفریح و کاهش استرس طی امتحانات

والدین نباید فراموش کنند درس خواندن هنگام امتحانات پایان ترم یا حتی کنکور بسیار اهمیت دارد؛ ولی این موضوع از اهمیت نیاز دانش‌آموز به فعالیت ورزشی، تفریح گروهی، خواب کافی و تغذیه خوب نباید بکاهد. وقت گذاشتن فقط برای درس خواندن، کار صحیحی نیست. دانش‌آموزان با وجود کنکور نباید جمع دوستان و تفریحات گروهی را کاملا ترک کنند. بعلاوه خواب کافی و تغذیه پر از فیبر، میوه، لبنیات کم‌چرب و با مقادیر کمتر گوشت قرمز در کاهش استرس بسیار موثر است.

تجربه استقلال از کودکی کاهش استرس در بزرگسالی

کاری که می‌تواند در کاهش استرس و اضطراب کودکان در مقطع ورود به مدرسه بسیار کمک‌کننده باشد به عهده خانواده است.

هر چه مادر به اندازه و به مدت کافی به فرزندش اجازه دهد از خانواده دور باشد و تصمیمات کوچک را به طور مستقل بگیرد، فرآیند رفتن به کلاس اول برایش راحت‌تر می‌شود. به بیان دیگر، والدین و مراقبان کودک به همان میزان که به نیازهای وابستگی کودکان جواب می‌دهند باید به نیازشان برای
مستقل شدن نیز پاسخ دهند.

دام رقابت برای اول بودن

یکی از عوامل بروز استرس در دانش‌آموزان، جو رقابتی است که در محیط خانه و مدرسه برای به دست آوردن مقام‌های مختلف توسط والدین یا مسئولان مدرسه ایجاد می‌شود. این نوع استرس از جنبه‌های مختلف آسیب زننده است و در واقع کودک را از نظر احساسی از بچه‌ها جدا کرده و به انزوا و تنهایی می‌کشاند.

البته نظام آموزشی ما طی دهه‌های اخیر تغییرات خوبی داشته، مثلا تنبیه بدنی کاملا قدغن شده و به دانش‌آموزان و خواسته‌هایشان احترام گذاشته می‌شود. ولی هنوز برخی تغییرات اتفاق نیفتاده و مهم‌ترین آنها این که کار تیمی به دانش‌آموزان یاد داده نمی‌شود؛ یعنی اول بودن بیشتر معنای شخصی دارد و نه گروهی که بسیار استرس‌زاست.

دکتر مهرنوش دارینی:

استرس خوب یا بد؟

استرس‌های سازنده، آن عواملی هستند که فرد را وادار به تلاش می‌کنند و نظم و انجام بموقع کارهای درسی و خواندن دروس را در دانش‌آموز تسریع می‌کنند و در حقیقت دانش‌آموز بی‌خیال نیست.

اما چنانچه استرس و اضطراب دانش‌آموز از حد معینی فراتر برود و منجر به پریشانی، عدم تمرکز، احساس درماندگی،‌ اختلال ذهنی،‌شناختی، رفتاری و جسمی شود مخرب تلقی می‌شود.

معمولا استرس‌های بد در دانش‌آموزان به شایستگی و صلاحیت انجام امتحان، نقص در روش‌های مطالعه و کمبود مهارت‌های امتحان مربوط است و مواردی را که با نقص انجام می‌دهند در آنها دلهره ایجاد می‌کند.

یادگیری روش‌های برنامه‌ریزی و آرام‌سازی

برای کاهش استرس دانش‌آموز لازم است مداخلات درمانی، هم روی دانش‌آموز و هم خانواده صورت بگیرد.

با استفاده از آموزش شیوه‌های صحیح برنامه‌ریزی، شیوه‌های صحیح مطالعه و روش‌های رفتاری مانند حساسیت‌زدایی باید با باورهای غیرمنطقی دانش‌آموز مقابله شود. همچنین ضروری است تمرینات آرام‌سازی به دانش‌آموز داده شود تا قبل از امتحان از روش‌های آرام‌سازی عضلانی استفاده کرده و با سفت کردن و شل کردن عضلاتش، بدن خود را در حالت آرام قرار دهد.

خانواده‌ها نیز نباید تنش و استرس دانش‌آموز را افزایش دهند. بلکه باید فضای عاطفی دور از تنش و مشاجره برای فرزندشان فراهم کنند. همچنین توجه به خواب، استراحت و تفریح دانش‌آموز، اجتناب از ایجاد و تشدید استرس، خودداری از تهدید، تنبیه و تحقیر دانش‌آموز برای نتایج ناموفق و اجتناب از فشار و توقع بیش از حد برای مطالعه از نکاتی است که باید بشدت مورد توجه والدین قرار بگیرد. بی‌شک، توقع و انتظار از فرزندان باید در حد توانایی‌های آنان باشد.

علائم استرس دانش‌آموزی

معمولا والدین نسبت به نشانه‌های بروز استرس در فرزندانشان در دوران دانش‌آموزی بی‌توجه هستند. این علائم عبارتند از:

دلهره و سراسیمگی

بی‌قراری و تنش حرکتی

افزایش ضربان قلب

احساس گیجی

کوتاه شدن تنفس

تعریق و خشکی دهان

اسهال یا تکرر ادرار

دل به هم خوردگی

خیس شدن کف دست ها

سردرد

حالت تهوع و استفراغ

ضعف یا از حال رفتن و لرزش

ناتوانی در سازماندهی افکار

اشکال در تمرکز

افکار نگران‌کننده در مورد عملکرد خودشان

خالی بودن سر یا وقفه ذهنی

اشکال در خواندن یا فهم سؤالات

اشکال در به خاطر آوردن واژه‌ها و مفاهیم کلیدی

پونه شیرازی

دانش و سلامت