نسبت مساجد با معماری اسلامی

اما امروز نسبت مساجد ما با معماری اسلامی چگونه نسبتی است؟ بنا بر تعدد مساجد در شهرها و روستاها، تا آنجا که شاید بیشترین بسامد را در مکان‌های عمومی در ایران، مساجد به خود اختصاص داده باشند به همین فراخور می‌توان از کیفیتی معمارانه نیز سخن به میان آورد.

مساجد را چه کسانی می‌سازند؟

شاید برای شما هم سوال بوده باشد که وظیفه ساخت مساجد به عهده چه کسی است؟ مراکز دولتی و شهرداری‌ها هم به این مبحث ورود کرده‌اند اما سیدعلیرضا قهاری، رئیس انجمن مفاخر معماری ایران در این باره به جام‌جم می‌گوید:شهرداری از چندی پیش تصمیم گرفت در نقاط مختلف چند مسجد بسازد، اما در حالت کلی کار ساخت مساجد به‌عهده بخش غیردولتی است و از بودجه خاصی هم برای ساخت مساجد استفاده نمی‌شود. هیات‌های امنا هزینه‌های ساخت مساجد را از مردم جمع می‌کنند. اگر مسجد جزئی از پروژه‌ای عمرانی باشد، بخش دولتی هم در آن دخالت می‌کند. مثلا وقتی دولت می‌خواهد سایتی اداری یا خدماتی بسازد و مسجد هم برایش پیش‌بینی کند، خب طبعا خودش هم آن را می‌سازد.

نهادهای ناظر بر معماری مساجد

اگر به وظایف سازمانی نهادهای مختلف نگاهی بیندازیم، پی می‌بریم که در این میان چند نهاد می‌توانند بر کیفیت معماری مساجد نظارت کنند. هم نهاد امور مساجد که بخشی از وظایفش همین است و هم شهرداری که صدور مجوز ساخت باید از آنجا صادر شود. اما قهاری معتقد است ازآنجا که مساجد معمولا با هزینه مردمی ساخته می‌شوند، این امر بر معماری بنا نیز تاثیراتی دارد. این معمار پیشکسوت در واقع با اشاره به این‌که طراحی و معماری مساجد، مثل ساخت مسکن‌های شخصی است در ذکر دلایل آن می‌گوید: چون بخش عمده ساخت مساجد را بخش خصوصی به‌عهده گرفته، طبیعتا سلیقه خودش را اعمال می‌کند. البته یک بخش ضوابط هم دارد که باید رعایت شود، اما بیشتر سلایق سرمایه‌گذار منظور می‌شود. این بخشی از ماجراست که بشدت به نظارت نیاز دارد.

تغییرات منظری و ماهوی معماری مساجد

فرزان احمدنژاد،پژوهشگر معماری در گفت‌وگو با جام‌جم دلایل بروز تغییرات در مساجد را در دو دسته تقسیم‌بندی می‌کند. او این تغییرات را «تخریب غیرعمدی معماری مساجد» می‌نامد و می‌گوید: اول، تغییر در شاکله و ساختار معماری و تزئینات مساجد و دوم تغییرات منظری مساجد. احمدنژاد درباره تغییرات تدریجی در ساختار سنتی ـ کالبدی و ظاهری مساجد، می گوید : متاسفانه در یک دهه اخیر شاهد این بوده‌ایم که علاوه بر کالبد، تزئینات وابسته به معماری مساجد نیز دگرگون شده است. سنگ مرمر، نئوپان و آجر سه‌سانتی، تداعی‌کننده پاساژ و سالن‌های نمایش دهه 60 است که با تزئینات خاص مساجد همچون مقرنس، کاشی، آجر و تلفیق این دو تفاوت فاحش دارد. این محقق معماری که مدیر پژوهشگاهی در این زمینه است همچنین درباره تغییرات سیمای منظری مساجد می‌گوید: بسیاری از مساجد را می‌بینیم که با بدنه آجرچینی‌شده رها شده‌اند.

چه باید کرد؟

به نظر می‌رسد معماران، امروز خلأ نظارت مناسب بر ساخت مساجد را مهم‌ترین دلیل استقرار وضعی نامطلوب در معماری این اماکن مقدس می‌دانند. استفاده از طراحی‌های رایگان در مساجدی که مردم هزینه‌اش را تامین می‌کنند و هیات امنا آن را می‌سازد، مساجد ما را بی‌شکل و از معماری اسلامی دور کرده است. علیرضا قهاری اما پیشنهادهایی برای برون‌رفت از این وضع دارد: باید طراحی مساجد را به مسابقه بگذاریم؛ با این فراخوان‌ها نتیجه بهتری درباره معماری معاصر می‌گیریم. از سویی توجه داشته باشیم که بخش خصوصی سلیقه‌محور است و بودجه‌ای هم که می‌تواند برای ساخت مسجد در میان آورد، محدود است. بنابراین برخی مساجد بزرگ قطعا نیاز به حمایت دولتی دارند. مساجد با هزینه‌های دولتی و با طراحی خوب می‌توانند ساخته شوند.

معماری و سبک زندگی اسلامی

رهبر معظم انقلاب سال 1392 در دیدار با شهردار و اعضای شورای اسلامی شهر تهران، طی بیاناتی بر تاثیر مستقیم معماری اسلامی بر سبک زندگی اسلامی در شهرهای امروزی اشاره داشته و فرمودند: «باید هرچه ممکن است محیط زندگی شهر، به گونه‌ای طراحی و ساخته شود که تحقق سبک زندگی اسلامی راحت‌تر امکان‌پذیر باشد».همچنین ایشان در یکی از استفتائات درباره تغییرات در ساخت بنا و معماری مساجد گفته‌اند: «نه پارکینگ نه مهدکودک نه اتاق فرهنگی و اتاق بسیج، جزء مسجد نیستند ولی ساختن آنها در کنار مسجد و برای رفاه نمازگزاران، مشکلی ندارد. اما کسی حق ندارد از فضای مسجد برای این‌گونه امور استفاده کند. اما آسانسور؛ اگر مسجد دو یا چند طبقه است، می‌توان برای آن آسانسور تعبیه نمود. البته اصل در مسجد آن است که یک طبقه باشد. باید مراقب بود که مسجد تبدیل به تفریحگاه نشود. مسجد محل خضوع، خشوع و بندگی است؛ لذا باید مراقب بود روح خشوع و خضوع در آن حفظ شود.»