دانشمندی برای تمام فصول

شاید بندرت بتوان سرزمینی چون ایران یافت که تا این حد ریشه های دانش را در مقاطع مختلف آبیاری کرده باشد. از دوران باستان که ایرانیان بنیان های دانش نوین

کد خبر: ۱۰۴۰۶۰

را پی افکندند تا در عصر پس از حمله ویرانگر اسکندر مقدونی که نه تنها ویرانه های دانش را دوباره آراستند، بلکه هویت ایرانی خود را بر قوم مهاجم غلبه دادند و تا عصر میانه که به همت ایرانیان تمدن جدیدی قوام یافت و باعث رشد دانش در دوران جدید شد و به نام تمدن اسلامی می شناسیمش.
در این دوران ها همواره مردان و زنانی بوده اند که نبوغ ، پشتکار و عشق آنها باعث شده شعله این چراغ ایزدی در کشور ما فروزان بماند.
گرامیداشت و یادآوری از این بزرگان برخلاف آنچه بسیاری می پندارند نه تنها رجعت به گذشته نیست ، بلکه یافتن راهی است به سوی آینده.خراسان بزرگ در ایران زادگاه بسیاری از نام آوران جهان دانش بوده است.
نامهای آشنایی چون خوارزمی ، خیام ، خواجه نصیر، کاشانی ، عبدالرحمن صوفی رازی و دهها نام دیگر تنها نمونه های کوچکی هستند از بزرگانی که در این ناحیه جغرافیایی به دنیا آمده و رشد یافته اند ؛ اما با وجود این ، وقتی در یک بعدازظهر تابستانی در 15 سپتامبر سال 973 در منزلی قدیمی در منطقه تاریخی خوارزم کودکی به دنیا آمد، کمتر کسی گمان می کرد یکی از نوابغ تاریخ علم و اخترشناسی که جهان به خود دیده است به دنیا آمده باشد.
اگرچه از دوران کودکی ابوریحان اطلاعات زیادی در دسترس نیست ، اما نگاهی گذرا به آثار فراوانی که او در دوره جوانی به رشته تحریر درآورده است ، از آن نشان دارد که با موجودی استثنایی طرف هستیم که آموزش های دوره ابتدایی خود را بسرعت آغاز کرده و با موفقیت پیش برده است.
ابوریحان که در دوره اغتشاشات سیاسی می زیست ، ازجمله دانشمندانی بود که بدون بهانه گیری کار علمی کرد و حتی تحولات پرشتاب سیاسی نتوانست در اراده او برای آموزش و تحقیق علمی خللی ایجاد کند.
اگرچه در دوران زندگی ابوریحان بیرونی با طیف دانشمندانی مواجه ایم که جامع علوم بودند و در زمینه های گوناگون دانش دارای اطلاعات باارزش و عمیق داشتند، اما میان آنها باز هم ابوریحان استثنایی ویژه به حساب می آید.
ریاضیات ، نجوم ، نقشه برداری و جغرافیا، تاریخ ملل ، تاریخ مذاهب ، گیاه شناسی و فلسفه ازجمله حوزه هایی بودند که در آنها ابوریحان صاحب آثاری مهم است و شاید کمتر شاخه ای از علم را بتوان یافت که ابوریحان در عصر خود در آن حضوری موثر نداشته باشد.
یکی از نخستین آثاری که ابوریحان به رشته تحریر درآورد اثر برجسته ای بود که به نام آثارالباقیه عن القرون الخالیه از آن یاد می کنند.
در این اثر، ابوریحان چون کاوشگری دقیق خواننده خود را به سفری در اعماق تاریخ می برد تا از دانسته های قدیمی ملل مختلف درباره شاخه های مختلف علمی آگاه شود. هنوز هم این اثر با گذشت حدود 1000 سال از تاریخ نگارش اش ، ارزشی قابل توجه دارد و برای هر کسی که بخواهد از راز و رمز دانش گذشتگان و بویژه دانش ستاره شناسی کهن آگاهی یابد، مطالعه این کتاب ضروری است.
در این کتاب ابوریحان با مطالعه آثار قدیمی که به زبانهای گوناگون نوشته شده بود، گنجینه ای از دانش قدیم را در اختیار خوانندگان خود قرار می دهد.
دوران پرتلاطم زندگی ابوریحان بیرونی با به قدرت رسیدن غزنویان و محمود غزنوی وارد فاز جدیدی شد. اگرچه تا پیش از این دوران و با وجود سفرهای پیاپی اش که بناچار برای یافتن محلی امن برای ادامه تحقیقاتش انجام می داد توانست 8 اثر بسیار باارزش را تا پیش از 30 سالگی به پایان برساند.
او در این دوره به عنوان یکی از برجسته ترین غنایم ممکن برای سلطان غزنوی به حساب می آمد و با وجود این که تا پیش از آن وزارت یک حکومت محلی در مرکز ایران را به عهده داشت بلافاصله به دربار غزنویان راه یافت تا محیط نسبتا آرام تری برای پیگیری فعالیت های علمی خود را شاهد باشد.در همین دوره بود که فرصت مغتنمی برای ابوریحان به دست آمد تا همراه محمود غزنوی در کشورگشایی های پایان نیافتنی وی او را همراهی کند و در جریان همین سفرها بود که ضمن تکمیل بسیاری از تحقیقات خود و انجام برخی آزمایش های عملی درباره آن ، اثر بی بدیل دیگری را به رشته تحریر درآورد ؛ اثری که به نام تحقیق ماللهند معروف شد و حتی تا زمان حاضر نیز مرجع معتبری درباره آثار دوران قدیمی هند به شمار می رود.
ابوریحان در تدوین این اثر نمونه والایی از یک محقق بی طرف ارائه می کند که در ضمن بررسی دقیق و بی طرفانه ادیان و کتبهای هندی دوران قدیم و دانش و فرهنگ و زبان آنها، لحظه ای اعتقادات خود را در تحقیقات اش دخالت نمی دهد.وی علاوه بر بررسی آیینهای هندی به بازشناسی دانش دوره قدیم هند نیز کمک فراوانی می کند.اما آنچه بیش از هر چیز نام ابوریحان را بلند آوازه کرده ، فعالیت های او در زمینه دانش اخترشناسی است.
شاید بیشتر آثار او به نوعی به حوزه های دانش نجوم کشیده شده باشد، اما میان همه این آثار یکی بیش از دیگران به چشم می آید و تاثیرگذار بوده است.
این اثر به نام قانون مسعودی شناخته می شود. قانون مسعودی در واقع دایره المعارفی کامل در باب نجوم است که علاوه بر تمام آن مطالبی که در زیجهای معمولی به چشم می خورد شامل مقاله های بی نظیری درباره تاریخ و روشهای نجومی و ارائه سابقه ای از رصدهای گذشتگان و تصحیح آنهاست.
در بخشهای دیگری از این کتاب ابوریحان به ارائه موضوعات مهم نجومی از تعاریف اولیه تا روشهای جدیدتر پرداخته است و آنچه بیش از هر چیز به چشم می آید تکمیل داده های قدیمی با کمک رصدهای جدیدتر است ؛ به عنوان نمونه زمانی که وی از رصدهای هیپارخوس از خورشید انجام داده بود را به عنوان تکمیلی بر بحث خود آورده است.
وی در بحثهای مربوط به روشهای رصدی علاوه بر آن که شیوه های تکنیکی جدیدی را مطرح می کند به ساخت ابزارهای جدید نیز می پردازد به طوری که مجموعه ای از ابزارهای رصدی جدید به وسیله ابوریحان برای فعالیت های گوناگون نجومی و از جمله رصد هلال ماه طراحی و ساخته شده است.
همین طور می توان به سیستم های معروف سمت - ارتفاعی و کروی اشاره کرد که برای نخستین بار از سوی ابوریحان صورت بندی شد و تا عصر حاضر مورد استفاده قرار گرفته است.
در بخش مهم دیگری از قانون مسعودی ، ابوریحان بیرونی به یکی از مهمترین مسائل دانش اخترشناسی می پردازد. دانش تقویم که امروزه به ما رسیده است به گونه غیرقابل انکاری مدیون تلاشهای ابوریحان در ضبط و توضیح و اصلاح تقویم های پیشینیان است.ابوریحان ضمن بحثهای گسترده ای که در خصوص میزان دقت کبیسه گیری ها در تقویم های قبلی ارائه کرده است به ثبت تقویم هایی پرداخته که در آستانه فراموشی قرار گرفته بودند.
نمونه بارز این تقویم ها، تقویم یهودی است که با توجه به پیچیدگی های محاسباتی که دارد اگر بدرستی مورد تحلیل قرار نگیرد در عمل غیرقابل استفاده خواهد بود. ابوریحان ضمن شرح دقیق تحول تقویم یهودی (در کنار دیگر تقویم های موجود) روشهای جدیدی برای بهبود روشهای کبیسه گیری این تقویم ارائه کرد. در فعالیت دیگری که ابوریحان بیرونی در آن تحقیق کافی انجام داد. مسائل مربوط به ترسیمات زمینی بود. وی ضمن بنیان گذاشتن روشهای مساحی جدید با مرور برروی آثاری که دیگران درباره خشکی های جهان نوشته بودند به تدوین نقشه ای برای زمین پرداخت که در آن امکان وجود سرزمین های خشکی را در ماورای دریاها مورد توجه قرار داده بود. شاید بتوان این نقشه را نخستین مدرکی دانست که در ان به وجود قاره امریکا اشاره شده است.
اگرچه زندگی ابوریحان سرشار از فعالیت های علمی جذابی است که برای آن دوران غیرقابل تصور به نظر می رسد، اما اشاره به برخی از آنها خالی از لطف نیست.
در شرایطی که این روزها از نبود سابقه فرهنگی کار گروهی در ایران به وفور سخن به میان می آید، فعالیت های ابوریحان مثال نقضی از این باور غلط را ارائه می کند؛ این که ابوریحان چگونه با برنامه ریزی مشترکی که ابوالوفای بوزجانی داشت به همراهی او به طور مشترک ماه گرفتگی را در شرق ایران و عراق امروزی رصد کردند و بر مبنای داده های این رصد تاریخی توانستند اختلاف طول جغرافیایی دو محل را رصد کنند.
یکی دیگر از نمونه کارهای بی نظیر ابوریحان بیرونی ارائه و آزمایش روشی برای تعیین شعاع کره زمین است. تا آن زمان بهترین روش برای تعیین شعاع کره زمین را روش اراتستن می دانستند. این دانشمند یونانی با رصد همزمان آفتاب در در 2 عرض جغرافیایی مختلف و تعیین فاصله مستقیم 2 شهر از همدیگر زاویه تابش خورشید را به دست آورد و بر مبنای آن شعاع زمین را اندازه گرفت.
در تعیین شعاع به این روش ، خطاهای فراوانی وارد بود، اما ابوریحان به ارائه و آزمون روشی دیگر می پردازد که به طور چشمگیری از روش دانشمندان یونان باستان دقیق تر است.
در این روش ابوریحان با طراحی یک زاویه سنج بزرگ ابتدا ارتفاع یک کوه را اندازه می گرفت و سپس با رصد محل اول ، از بالای کوه و تعیین زاویه مورد نظر، ارتفاع کوه را ا ز طریق روابط مثلثاتی با دقت بسیار بالایی به دست می آورد.
او تا آخرین لحظه زندگی ، دست از پژوهش های خود برنداشت و به عنوان یکی از آخرین آثار خود دایره المعارف کاملی از گیاهان پزشکی و خواص همه آنها ارائه کرد.
جامعه علمی جهان پس از گذشت قرنها از مرگ این دانشمند برجسته ایرانی که نقش غیرقابل انکاری در پیشرفت دانش بشری داشت هنوز از خدمات او سود می برد و از دانشی که او در راه گسترش آن تلاش کرده است ، استفاده می کند.
به همین دلیل وقتی انجمن بین المللی نجوم تصمیم گرفت عوارض سطح ماه را به نام دانشمندان بزرگی که نقش آنها در پیشرفت دانش بشری چشمگیر بوده است نامگذاری کند، لحظه ای در نامگذاری یکی از دهانه های کوهستان های ماه به نام این دانشمند نام آور ایرانی درنگ نکرد. زندگی و روش فعالیت های ابوریحان علاوه بر آن که در زمان خود باعث پیشرفت های بالایی در دانش بشری شد در زمان حاضر نیز می تواند الگوی مناسبی از روشهای علمی و تحقیقی و نمونه بارزی از خصوصیات فردی یک محقق بی طرف را عرضه کند.
افرادی چون ابوریحان بیرونی در تاریخ این کشور کم نیستند. افرادی که به جای واگویه مشکلات و کمبودها سعی در هماهنگ کردن خود با آنها و رشد دادن دانش نوین دارند و این گونه است که شعله ایزدی دانش در این سرزمین هیچ گاه خاموش نخواهد شد. امروزه عرصه دانش ایران سالگرد در گذشت یکی از بزرگان خود را سپری می کند ؛ اما تنها امید است که روح دانش پژوهی این افراد بار دیگر در جسم ایرانیان حلول کند و ما را به اوج برساند.

زیج های اسلامی

نگارش زیجها به عنوان یکی از رساله های جامع نجومی در سنت اسلامی ریشه های فراوانی دارد. زیج در اصل از واژه ای پهلوی به معنی تار می آید و علت نامگذاری در آن است که در این کتب ، موقعیت ستاره ها و سیارات بر مبنای رصدهای انجام شده در جدول هایی عمودی که شبیه تارهای یک فرش بافته است ، آورده می شود. ریشه این زیجها به دوران کهن و زمان بابلی ها و دوران ایران باستان برمی گردد. دهها مورد از زیجها این روزها مورد توجه ویژه باستان شناسان قرار دارد و حتی تاریخ بسیاری از رویدادهای تاریخی را بر مبنای مندرجات این زیجها به دست می آورند. قانون مسعودی که نام خود را به دلیل تقدیم این اثر به سلطان مسعود غزنوی گرفته است ، بر اساس رصدهای قدیمی تر و رصدهایی که بیرونی آنها را انجام داده بود این زیج را تکمیل کرد که خود این زیج بعدها نیز مورد استفاده منجمان در استخراج زیجهای دیگر قرار گرفته بود.