سایه نظام های مدرن اقتصادی بر تولید

در نظام مالیات بر ارزش افزوده ، هر فروشنده در هنگام فروش کالا و خدمات مالیات مورد نظر را بر صورتحساب افزوده و آن را همراه با قیمت کالا و خدمات از مشتری دریافت می کند. در این نظام ، اولین فروشنده مالیات را به صورت یکجا به دولت پرداخت و در مراحل بعدی ، هر فروشنده تنها مابه التفاوت مالیات (مالیات دریافتی پس از کسر مالیاتی که خود قبلا پرداخت کرده) را به حساب سازمان امور مالیاتی واریز می کند. با اجرای این شیوه مالیاتی ، بار مالیات بر دوش تولیدکنندگان کاهش می یابد و در نتیجه انگیزه برای تولید و سرمایه گذاری مولد افزایش می یابد. با توجه به ویژگی های عمومی مالیات بر ارزش افزوده همچون نرخ پایین و یکسان آن و نقش آن در افزایش درآمدهای مالیاتی کشور، این مالیات از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
در زمان حاضر بیش از 120 کشور جهان سهم عمده ای از درآمدهای مالیاتی خود را از این طریق کسب می کنند و این نوع مالیات نقش تعیین کننده ای در تامین منابع مالی هزینه های دولت و تنظیم فعالیت های اقتصادی این کشورها، ایفا می کند.
در اقتصاد ایران ، متناسب با اهداف کلی برنامه سوم توسعه ، برای کاهش اتکای بودجه دولت به درآمدهای حاصل از صادرات نفت ، مقرر شد سهم درآمدهای مالیاتی در ترکیب منابع درآمدی دولت با گسترش پایه های مالیاتی از طریق وضع مالیات بر ارزش افزوده ، افزایش یابد.
استفاده از مالیات بر ارزش افزوده در نظام مالیاتی ایران می تواند از طریق افزایش وصولی مالیاتی جایگاه درآمدهای مالیاتی را در تامین منابع مالی فعالیت های اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی دولت گسترش داده و ثبات نسبی در منابع درآمدی دولت ، ایجاد کند.
برخی کارشناسان از مالیات بر ارزش افزوده به عنوان نوعی منبع درآمدی با ثبات و انعطاف پذیر یاد می کنند.
به اعتقاد آنان ، از آنجا که این شیوه مالیاتی ، بر ارزش افزوده کالاها و خدمات اعمال می شود، در زمان رونق اقتصادی با افزایش سطح تولید و ارزش افزوده ، میزان درامدهای وصولی از این منبع ، رشد می یابد. کارشناسان می گویند: همچنین زمانی که اوضاع اقتصادی کشور با رکود مواجه می شود با کاهش سطح تولید و ارزش افزوده تولیدات اقتصادی ، میزان وصولی مالیات بر ارزش افزوده نیز کاهش می یابد و در نتیجه از فشار فزاینده بار مالیاتی بر طبقات مختلف جامعه در زمان رکود، کاسته می شود. ایجاد تمهیدات قانونی و حقوقی برای ترویج سیاست خود اظهاری از دیگر مزایای اجرای مالیات بر ارزش افزوده است.
اجرای این نظام مالیاتی جامع و قانونمند به عنوان روشی نوین و ساده در ساختار نظام مالیاتی کشور با همکاری مودیان و هزینه ناچیزی انجام می شود که استفاده از ابزارهای تفهیمی و تشویقی کارآمد و ایجاد فرهنگ مالیاتی ، زمینه ساز اجرای سیاست خود اظهاری و کاهش هرچه بیشتر هزینه تشخیص خواهد بود.
در اجرای مالیات بر ارزش افزوده مودیان برای استفاده از اعتبار مالیاتی ملزم به ارائه فاکتور خواهند بود و این امر زمینه ای برای برآورد میزان معاملات و حجم مبادلات بنگاه های اقتصادی در تولید ناخالص ملی خواهد بود. از آنجا که فاکتورها در هر یک از مراحل مختلف مبادله باید با یکدیگر مطابقت داشته باشند، نظامی خود کنترلی در جریان فعالیت های اقتصادی از تولید تا مصرف ایجاد می شود، به این ترتیب اندازه بازار زیرزمینی و فعالیت های غیررسمی اقتصادی و پنهانی و تخلف و فرار مالیاتی به حداقل می رسد.
تشخیص مالیات بر درآمد مشاغل یکی از مشکلات دولت است که با روشن شدن حجم مبادلات تجاری در این نظام مالیاتی ، این مشکل مرتفع می شود. از دیگر مشخصه های مالیات بر ارزش افزوده ، عدم ایجاد تورم است ، البته باید توجه داشت ، در صورتی که این نوع مالیات بدون تاثیر کاهش در نرخ های دیگر مالیاتی به اجرا درآید، آثار تورمی در پی دارد. همچنین یکی از خصوصیات این مالیات خنثی بودن آن است.
به این معنا که گرایش به سمت کالا و یا خدمات خاص وجود ندارد، به تعبیری چنانچه این مالیات به صورت تک نرخی بر همه کالاها و خدمات وضع شود، قیمت مطلق تمام کالاها و خدمات به یک نسبت افزایش می یابد، به همین دلیل با وجود افزایش قیمت ها حداقل اختلالات در کارکرد نظام اقتصادی ایجاد و تعادل عرضه و تقاضا در بازار حفظ می شود.
از آنجا که در این شیوه مالیاتی ، صادرات از پرداخت مالیات معاف و کالاهای وارداتی مشمول مالیات می شوند، اعمال مالیات بر ارزش افزوده به بهبود وضعیت تراز بازرگانی خارجی کشور و افزایش نسبی صادرات کمک می کند. کارشناسان اقتصادی معتقدند: از آنجا که کالاهای صادراتی ، مشمول مالیات بر ارزش افزوده نمی شوند، بنابراین با افزایش قیمت مطلق مصارف داخلی (اعم از تولید و یا واردات) می توان زمینه افزایش صادرات و جلوگیری از واردات را فراهم کرد.
آنها می گویند: محصولات صادراتی مشمول این مالیات نمی شوند، اما در مقابل واردات کالا و خدمات با توجه به جنبه های مصرف داخلی آن ، مشمول این مالیات خواهد شد. با اعمال نظام چند نرخی در مالیات بر ارزش افزوده کالاهایی که سهم مهمی در سبد مصرفی خانواده های کم درآمد دارند، (کالاهای ضروری) از پرداخت این مالیات معاف و یا مشمول نرخ کمتری می شوند. به این ترتیب با اعمال این مالیات بر کالاهای لوکس و تجملی در مراحل مختلف تولید و توزیع و معافیت بیشتر کالاهای ضروری و مواد غذایی از پرداخت این مالیات ، اجرای این مالیات در تغییر الگوی مصرف نقش مهمی ایفا می کند.
در عین حال به گفته برخی کارشناسان ، اعمال نظام چند نرخی از کارآیی لازم برخوردار نیست و این به تصمیم سیاستگذاران بستگی دارد که بین عدالت اجتماعی و کارآیی مالیاتی چه نسبتی را باید برقرار کنند.
کارشناسان می گویند: با اعمال نظام مالیاتی چند نرخی به دلیل تغییر در قیمت های نسبی ویژگی اول این مالیات یعنی خنثی بودن مالیات بر ارزش افزوده نقض می شود.
در هر حال میزان نیاز مالی دولت به این مالیات ، شرایط عمومی اقتصاد کشور، سطح درآمدی اقشار آسیب پذیر و اقلام معاف از این مالیات حدود نرخ مالیات بر ارزش افزوده را مشخص می کند. درجه ماشینی کردن نظام مالیاتی ، اطلاع رسانی دقیق سازمان امور مالیاتی ، پیوستگی اطلاعات نظام مالیاتی با سایر نظام های اطلاعاتی موجود درکشور مانند گمرک ، بانک و تامین اجتماعی برای تسلط بر حجم مبادلات تجاری و اقتصادی افراد را می توان از عوامل موفقیت این نظام مالیاتی دانست.
هر چه نظام تولید و توزیع شفاف تر و مبادلات پولی از طریق نظام بانکی گسترده تر انجام شود، درجه موفقیت نظام مالیات بر ارزش افزوده بیشتر خواهد شد. و اینک که لایحه مالیات بر ارزش افزوده در کمیسیون های مختلف مجلس در حال بررسی نهایی و آماده ورود به صحن علنی مجلس در سال جدید است ، باید از عموم برنامه ریزان و نهادهای مدنی درخواست کرد تا یکجا برای همیشه طرح مدون و علمی برای این موضوع مشخص کنند که چه خانوارهایی در ایران باید از خدمات دولتی بهره گیرند و مشمول یارانه شوند و چه گروه ها، اشخاص و نهادهایی مشمول انواع مالیات ها، این کار یک جزئ مهم از سیاستگذاری دوران توسعه است که برای همیشه باقی خواهد ماند و نه تنها در مالیات بر ارزش افزوده بلکه در بسیاری دیگر از طرح های اقتصادی نیز مفید خواهد بود. لایحه مالیات بر ارزش افزوده که در شور دوم مجلس قرار دارد، پس از تصویب لایحه بودجه سال 85 کل کشور برای تصویب به صحن علنی مجلس می رود.