واکاوی خیزش جهانی حمایت از علم

ترویج تفکر علمی در جهان

تاکید بر اهمیت نقش علم در همه ارکان زندگی، دلیل اصلی حضور هزاران نفر در کشورهای مختلف جهان برای شرکت در راهپیمایی برای علم (March for Science) بود. نگرانی از آینده تحقیقات علمی و سیاست‌های علمی رایج در جهان، از اهداف دیگر برگزاری این راهپیمایی گسترده بود که با استقبال کشورهای بسیاری روبه‌رو شد. به عقیده محققان، اکنون زمان مناسبی برای قدردانی از علم، آگاه‌سازی جامعه از فعالیت‌های علمی و درخواست مشارکت آنها در امور مرتبط است. اگر اعتماد مردم به علم جلب شود، می‌توان به آینده فعالیت‌های علمی بیش از پیش امیدوار بود.

آزاده کیوانی، پژوهشگر پسادکتری فیزیک در دانشگاه ایالتی پنسیلوانیا که در نیویورک در راهپیمایی برای علم شرکت کرده بود در توصیف این فضا می‌گوید: نکته قابل توجه راجع به این راهپیمایی، تنوع شرکت‌کنندگان و حرفه آنها بود. راهپیمایی مختص محققان و دانشگاهیان نبود و افراد بسیاری از جمله دانش‌آموزان مدارس مقاطع مختلف و خانواده‌هایشان در آن شرکت کرده بودند. تقریبا حدود 20هزار نفر در راهپیمایی علم شهر نیویورک شرکت کردند. شعارها بیشتر حول اهمیت به علم و ترویج آن در جامعه و اهمیت به زمین و محیط زیست بود. اهمیت به سیاره‌ای که در آن زندگی می‌کنیم از نظر محیط زیست، آموزش، مسائل اجتماعی و پیشرفت علم و فناوری، مبارزه با خرافه و ترویج روش فکری درست از جمله دلایل برگزاری این راهپیمایی بود. برداشت من این است که گرمایش جهانی، مساله و دغدغه مهمی برای خیلی از افراد شرکت‌کننده در این راهپیمایی بود.

کیوانی درباره تاثیر این راهپیمایی در جلب توجه نسبت به اهمیت علم ادامه می‌دهد: دقیقا نمی‌توان گفت، این راهپیمایی به تنهایی چه تاثیری در جامعه گذاشته است، زیرا این نوع بررسی کار بسیار دشواری است، اما باور من بر این است که برگزاری چنین فعالیت‌هایی، بازخورد مناسبی برای جامعه و بخصوص نسل جوان جامعه خواهد داشت. به نظر من، مبارزه با خرافات و توجه به علم و مسائل مختلف با روش علمی، نقش مهمی در پیشرفت انسان و جامعه‌اش دارد و باید در تمام شهرها و کشورها به آن توجه ویژه شود.

اعتراض به انکار حقایق و شواهد علمی

اعتراض به تصمیمات سیاسی برخی کشورهای جهان در خصوص انکار حقایق و شواهد علمی، از دلایل برگزاری راهپیمایی علم در این زمان بود. با این که این راهپیمایی جنبش غیرحزبی برای نشان دادن اهمیت نقش علم در همه جنبه‌های زندگی روزمره بود، به نظر می‌رسد جریان به راه افتاده علیه ایده‌ها و رفتارهای ضدعلمی بخصوص بعد از انتخابات سال گذشته آمریکا نیز در برگزاری آن تاثیرگذار بوده است. کاهش بودجه سازمان‌های تحقیقاتی آمریکا مثل ناسا، انستیتو ملی سلامت، اداره ملی اقیانوسی و علوم جوی و سازمان حفاظت محیط زیست می‌تواند اثرات منفی روی همه جهان بگذارد و ممکن است به کاهش سرمایه‌گذاری در این زمینه‌ها منجر شود. اتخاذ رویکردهای علمی در سیاستگذاری‌های کلان، از جمله خواسته‌هایی است که افراد شرکت‌کننده در پی تحقق آن هستند.

گلنوش گلپایگانی، پژوهشگر اخترفیزیک دانشگاه وست ویرجینیا، در شهر مرگنتاون وست ویرجینیاست که در راهپیمایی برای علم شرکت داشت. او درباره تفاوت راهپیمایی در شهرهای کوچک آمریکا به جام‌جم می‌گوید: مرگنتاون،‌ شهر دانشجویی کوچکی در ایالت وست ویرجینیاست. می‌توان گفت، حدود 400 نفر از این شهر در راهپیمایی علم شرکت کرده بودند که به نسبت جمعیت شهر و طیف سیاسی حاضر در این ایالت، جمعیت حاضر قابل توجه بود. محدوده سنی متنوعی از کودکان همراه با پدر و مادرشان گرفته تا دانشجویانی که بیشتر در مقطع دکتری بودند و همچنین افراد میانسالی که بعضا استادان دانشگاه بودند،‌ در این راهپیمایی شرکت کردند. تعدادی سخنرانی در باره بیمه سلامت، تلسکوپ گرین بنک در وست ویرجینیا، اهمیت تحصیل در وست ویرجینیا، آلودگی آب و گرمایش زمین در طول این راهپیمایی برگزار شد. شعارها در این راهپیمایی بیشتر حول اهمیت حمایت از مقالات review peer (بازنگری یا دآوری هم‌تراز) و مطالعات پزشکی و مقاومت علیه سیاست‌های دولت جدید نسبت به تحقیقات علمی بود. مثلا دست نوشته‌ای با مضمون: فلج اطفال را به خاطر دارید؟ من هم به خاطر ندارم! در دست راهپیمایی‌کنندگان بود که اشاره به اهمیت تحقیقاتی داشت که منجر به ریشه‌کن شدن این بیماری در سال‌های گذشته شده بود.

گلپایگانی درباره دلیل و انگیزه برگزاری این راهپیمایی و ارتباط آن با سیاست‌های آمریکا در حوزه‌های علمی می‌افزاید: با توجه به سیاست‌های دولت جدید و اولویت قرار ندادن بودجه برای علوم پایه- که نتیجه مستقیم آن کم شدن بودجه بنیاد ملی علوم (NSF) و موسسه ملی بهداشت (NIH) است‌ـ رسانه‌ای کردن اعتراض دانشمندان، محققان و همچنین مردم عادی اولویت بالایی داشت ‌ تا جایی که من در خبر‌ها دنبال کردم، این راهپیمایی بازتاب خوبی نیز در رسانه‌ها داشت.

مشارکت بین‌المللی در پروژه‌های علمی

پژوهشگر ایرانی دانشگاه وست ویرجینیا معتقد است، سیاست‌های دولت ایالات متحده، اثر زیادی در روند فعالیت‌های علمی جهان دارد. گلنوش گلپایگانی در این باره می‌گوید: این تاثیر در رشته تحقیقی من که استفاده از دیش تکی رادیویی (single dish telescope)
برای آشکار سازی امواج گرانشی و فوران رادیویی سریع است، دیده می‌شود. بودجه هر دو رادیو تلسکوپ ایده آل برای این تحقیقات در ایالات متحده Green Bank Telescope and Arecibo Observatory بشدت تهدید می‌شود و حتی بودجه رادیو تلسکوپ دوم با این که حساس‌ترین دیش رادیویی دنیاست، به 20درصد کاهش پیدا کرده است. در حال حاضر چین در حال ساخت تلسکوپ جایگزین است، ولی این پروژه با چالش‌های مهندسی روبه‌روست و بعید است تا حداقل سه سال دیگر آماده رصد کردن باشد. از طرفی در بهترین حالت مانند تلسکوپ‌های آمریکا، امکان رصد با این تلسکوپ به محققان سراسر جهان داده نخواهد شد و محدود به چین خواهد بود. همکاری نکردن چین با جامعه بین‌المللی علمی و قطع بودجه معدود تلسکوپ‌های موجود برای این منظور در ایالات متحده، زمان کشف امواج رادیویی به کمک تپ‌اخترها و فهم منشا فوران‌های رادیویی سریع در عالم را به تعویق خواهد انداخت.

فضای راهپیمایی

بحث و گفت‌وگو میان دانشمندان مختلف جهان در کشورها و موسسه‌های علمی مختلف، علم را به روز و زنده نگه می‌دارد، اما مشارکت در علم، تنها عاملی است که می‌تواند علم را به جلو حرکت دهد. شاید مهم‌ترین پاسخی که این راهپیمایی به دنبال آن بود این بود که آیا دانشمندان باید در سیاست دخالت داشته باشند یا خیر؟

تیمور سیف‌اللهی، دانشجوی کارشناسی ارشد کیهان‌شناسی دانشگاه امیرکبیر و همکار رصدخانه ملی ایران که برای فرصت مطالعاتی به دانشگاه خرونینگن هلند سفر کرده است، درباره فضای این راهپیمایی در هلند به عنوان کشوری از اتحادیه اروپا می‌گوید: از ابتدای سفرم، پوسترها و اطلاعیه‌های این راهپیمایی توجهم را جلب کرد و به نظرم جالب آمد. هدف من از شرکت در این راهپیمایی نیز بیشتر کنجکاوی بود. برنامه اصلی در آمستردام و پارک نزدیک موزه شهر برگزار شد و افراد علاقه‌مند از شهرهای دیگر به این برنامه ملحق شدند. بسیاری از افراد مثل من از روی کنجکاوی شرکت کرده بودند و غالب جمعیت را دانشجویان و محققان جوان تشکیل می‌دادند. در آمستردام این برنامه بیشتر به یک جشنواره شبیه بود و فرصتی برای آشنایی مردم با مفهوم و اهمیت علم و تحقیقات علمی به شمار می‌رفت. قسمت جالب توجه، شعارهای این برنامه بود که بیشتر بیان‌کننده یک حقیقت علمی جالب یا اهمیت علم در زندگی بود. البته در تعداد بسیاری از آنها به موضوعات محیط‌زیستی پرداخته شده بود.

سیف‌اللهی درباره دغدغه افراد شرکت‌کننده در کنفرانس ادامه می‌دهد: بازخوردی که من از این راهپیمایی گرفتم حرکتی هماهنگ در حمایت از دانشمندان آمریکایی و با توجه به اتفاقات اخیر (انکار بسیاری از حقایق علمی از سوی دولت دونالد ترامپ) بوده است.

فضای این راهپیمایی با وجود برگزاری برنامه‌هایی برای مردم، بیشتر محیطی برای تبادل نظر دانشمندان و محققان بود. همچنین من چهره‌های علمی شناخته شده‌ای را ملاقات کردم و در مورد موضوعات متعددی از سیاست علمی آمریکا تا مسائل حال حاضر خاورمیانه در حوزه علم صحبت کردیم.

سپیده شعرباف

دانش