ایرانیان وآثار ایرانی در تاریخ چین

مطالعات تاریخی نشان می‌دهد بی‌گمان جاده ابریشم در طول دوران رونق و پویایی خود، اصلی‌ترین رشته پیوستگی تجاری و تاثیرگذارترین میانجی فرهنگی بین مردمان چین،ایران و کشورهای مختلف شرق و غرب بوده و بر بستر آن علاوه بر مبادلات تجاری و بازرگانی کالاهای فرهنگی و هنری، فکر و اندیشه‌های ناب دینی و انسانی نیز داد و ستد می‌شده است.

هنرمندان دو کشور نیز در سبک‌های مختلف هنری مخصوصا در زمینه‌های نقاشی، سفالگری، میناکاری و... از یکدیگر الهام گرفتند و تاثیر پذیرفتند. چین و زوایای ممتاز فرهنگی و هنری آن مورد توجه ادبا و شعرای ایرانی قرار گرفت.فردوسی ـ حماسه‌سرای بزرگ و نامدار ایران ـ در شاهنامه بارها از نقاشی چینی به زیبایی یاد کرده است. گرچه امروزه از کالاهای ایرانی مبادله‎ شده در آن زمان آثار قابل ملاحظه‌ای جز تعدادی سکه، شیشه و... بر جای نمانده است، اما هم‌اکنون نیز در جای جای سرزمین پهناور و کهن چین می‌توان آثار فرهنگی و اندیشه‌های ناب ایرانی را یافت که‌ یا با همان هویت ایرانی خود همچنان باقی مانده یا با کمی تغییر، جزو هویت فرهنگی چین درآمده است.

حضور بلندمدت و پررنگ فرهیختگان ایرانی و شخصیت‎های بزرگ تربیت‎ یافته درفرهنگ ایران در دربار امپراتوران مختلف چین، بویژه در دوران حاکمیت سلسله مغولان (یوان)، نشان‌دهنده نقش آنان در تداوم پیوستگی و بالندگی روابط فرهنگی بین این دو ملت متمدن آسیا بوده است. پایداری و پیوستگی این روابط به مرور جایگاه والای خود را در همه شئونات فرهنگی، هنری، اعتقادی و اجتماعی چین یافته است. نام شخصیت‌های بزرگی همچون چانگ جی‌می، دانشمند بزرگ ایرانی‌الاصل، لی‌شون شاعر پرآوازه ایرانی‌تبار، سیداجل عمر شمس‌الدین سیاستمدار مدبر و... تاریخ مبادلات سازنده و دوستی فرهنگی دو کشور را تداعی می‌کند. جالب است بدانید هم اکنون نیزواژگان فارسی زیادی مورد استفاده‌ مسلمانان چین است؛ کلماتی همچون: خدا، بانگ، آبدست (وضو)، دستار (عمامه)، دوست، دشمن، نماز، بامداد، پیشین (ظهر)، خفتن (عشا)، دیگر (مغرب)، شام، نام ایام هفته و... از جمله آنهاست. همچنین در استان‌های شان‌دونگ، خه‌بئی و خه‌نان واقع در دشت‌های میانه چین، مسلمانان هنگام ازدواج، خطبه عقد و هنگام تشییع جنازه، شهادتین را به زبان فارسی ادا می‌کنند.

ایرانیان در بندر چوانجو

گرچه آثار فرهنگ ایرانی همچون جامعه مسلمانان در سراسر چین پراکنده شده و همه‌جا می‌توان نمونه‎هایی از آن را مشاهده کرد، ولی آثار بر جا مانده از حضور ایرانیان در شهر تاریخی و بندری چوانجو (زیتون)که مبدا جاده ابریشم دریایی بوده هم از نظر تعداد، هم از حیث تنوع و هم به لحاظ مستدل و مستند بودن، قابل مقایسه با سایر مناطق نیست. از آنجا که این شهر در ساحل دریا قرار داشت، کم‌کم تجارت دریایی در آن آغاز شد. به‌دنبال درگیری‎ها و نا‎آرامی‌های به وجود آمده در غرب چین و نا‎آرام شدن جاده ابریشم زمینی و کاهش رفت و آمد تجار و مبادلات بازرگانی بین‎المللی در غرب این کشور، شهر کوچک و استراتژیک چوانجو به دلیل واقع شدن در منطقه امن شرق و در کناره دریای چین کم‎کم از موقعیت ویژه‎ای برخوردار و با رونق گرفتن بندر تجاری آن به مبدا جاده ابریشم دریایی تبدیل شد. رفت و آمد کشتی‌های تجاری و دایر شدن دارالتجاره‎های مختلف و اقامت تعداد زیادی تجار خارجی بویژه ایرانی، این شهر کوچک جایگاه بین‎المللی یافته و به مرکز مبادلات و تجارت بین‎المللی تبدیل شد. براساس شواهد تاریخی ثبت‎ شده در کتب تاریخی چینی‌ها و همچنین کتاب‎های تاریخی که توسط مورّخان مسلمان از جمله ابن خرداد (912ـ830 میلادی)، ابوالفدا (1331ـ1273 میلادی) و ابن بطوطه که بین سال‎های 1346ـ1345 میلادی به چین مسافرت نموده نوشته شده است اغلب تجار و ساکنان مسلمان شهر چوانجو را مسلمانان ایرانی یا ایرانی‌الاصل تشکیل می‌دادند.

مسجد اصحاب

مسجد اصحاب مهم‌ترین اثر باقیمانده از فرهنگ ایرانی ـ اسلامی در شهر چوانجو است. براساس شواهد تاریخی موجود، در دوران حضور پرشکوه مسلمانان در این منطقه مجموعا هشت مسجد ساخته شد که محل عبادت و مرکز تجمع مسلمانان به حساب می‌آمد. مسجد اصحاب بزرگ‎ترین و با شکوه‎ترین مسجد بوده است. این مسجد که ابتدا سال 400 هجری (1010ـ1009 میلادی) توسط مسلمانان بنیان گذاشته شده بود، براساس اطلاعات حجاری شده روی یک قطعه سنگ، مجددا پس از 300 سال و درسال 710 هجری(1311ـ1310 میلادی) توسط یک ایرانی به نام احمدابن محمد قدسی (یا قریشی) از اهالی شیراز کاملا نوسازی و بازسازی شده و توسعه یافته است. به طوری که هم‌اکنون نیز چهار دیواره سنگی مسجد و درب ورودی و تأسیسات جانبی آن همچنان
پا بر جا مانده و با وجود فرو ریختن سقف آن، استحکام بنا، استفاده از سنگ‎های یکدست، حجاری و حکاکی زیبای آیات فراوان قرآن با خط نسخ، ثلث و کوفی در درون طاق نما‎ها، ستون‎ها، پایه‎ها و دیواره‎های اطراف ورودی بویژه در درون و اطراف محراب سنگی باقیمانده از آن، حاکی از شکوه و عظمت مسجد و اوج هنر معماری ایرانی ـ اسلامی است. دولت چین این بنا را به‌عنوان اثر باستانی درجه یک ثبت کرده و تحت حفاظت قرار داده است. علاوه بر این سنگ قبرهایی کشف شده که روی سنگ ‌قبرها نام متوفی، نام پدر و تاریخ وفات ذکر شده است. روی سنگ‎های متعلق به ایرانیان، اغلب محل تولد یا شهر متعلق به آن فرد در ایران نیز ذکر شده است. روی برخی سنگ قبرهای متعلق به ایرانیان، در خلال نوشته‎های عربی، جمله‌های فارسی نیز دیده می‎شود.

تهمینه عامری - روزنامه نگار