وقتی هوا هست، اما کم است!

ایستادم، اما شرایطم تغییری نکرد. مجددا به سمت بیمارستان برگشتم. از همکاران خواستم تا برایم اکسیژن بگذارند. این اتفاقی است که این روزها در تهران و خیلی از شهرهای صنعتی ایران در حال وقوع است. گاهی به‌جای سوزش سینه افراد دچار تنگی نفس یا ریزش اشک‌ می‌شوند. گاهی بیماران سردرد یا تهوع دارند. علائم چنان متنوع است که وقتی با دوست یا همسر خود در خیابان قدم می‌زنید ممکن است هرکدام علامتی متفاوت از دیگری پیدا کنید.

موادی که در هوای شهرهای بزرگ و صنعتی وجود دارد بسیار متفاوت است و بسته به همین تفاوت‌هاست که علائم گوناگونی در افراد ایجاد می‌شود. در واقع می‌توان گفت بسته به ماده شیمیایی که در هوا افزایش می‌یابد علائم خاصی بیشتر می‌شود. گاهی آلاینده‌ها از حد یک یا دو گروه فزونی یافته و آن زمان است که علائم متنوع در افراد بروز می‌کند.

آسفیکسی یا کمبود اکسیژن واژه‌ای علمی است که بیانگر کمبود درصد اکسیژن هوای تنفسی است. طبیعتا در هوای تنفسی ما 21 درصد اکسیژن و مابقی از گازهایی همچون نیتروژن و دی‌اکسید کربن تشکیل‌ شده است. اگر گاز دیگری در این مجموعه واردشده یا درصد یکی از گازهای موجود در هوا افزایش یابد، درصد اکسیژن هوای تنفسی کاهش می‌یابد. اتفاقی که عموما در حین آلودگی هوا رخ می‌دهد در اولین مراحل همین کمبود اکسیژن یا همان آسفیکسی است.

از زمان ظهور مبدل‌های کاتالیزوری افرادی که در تماس با دود اگزوز اتومبیل دچار مسمومیت عمدی می‌شوند به‌جای مسمومیت با منواکسیدکربن دچار آسفیکسی می‌شوند.

اثرات حاد طی دقایقی بعد از شروع آسفیکسی بروز کرده و علائم ناشی از کمبود اکسیژن بروز می‌کند. کاهش درصد اکسیژن از 21 درصد به 15 درصد، سیستم عصبی خودکار بدن را فعال کرده و باعث افزایش در تعداد ضربان قلب و تعداد تنفس می‌شود. از طرفی کمبود اکسیژن در مغز باعث اختلال در تعادل، ناهماهنگی در انجام فعالیت‌ها، احساس سرگیجه و گیجی می‌کند. بیماران با وجود افزایش در تعداد تنفس از تنگی نفس شکایت ندارند. زمانی که درصد اکسیژن هوا به زیر 10 درصد برسد مغز بیمار دچار تورم می‌شود. زمانی که میزان اکسیژن مصرفی به کمتر از 6 درصد می‌رسد حیات فرد در معرض خطر قرار می‌گیرد.

زمانی که فرد را از محیط با اکسیژن پایین خارج می‌کنیم علائم شروع به بهبود می‌کند. اگر بهبود رخ ندهد باید به عوارض ناشی از کمبود اکسیژن همچون تشنج، ایست قلبی فکر کرد و این به معنای پیش‌آگهی ناخوشایند است.

از آنجا که علائم در اکثر بیماران و متنوع است، تشخیص‌های فراوانی برای بیماران مطرح است که پاسخ بیمار به هوای آزاد بهترین راهنما برای تائید این تشخیص است.

بندرت نیازی به درمان فراتر از خروج از محل و استفاده از اکسیژن کمکی است، بنابراین اولین اقدام خارج کردن فرد از محیط دارای کمبود اکسیژن و تماس با اورژانس پیش بیمارستانی (115) است.

تعدادی از بیماران نیازمند مراقبت در بیمارستان بوده، بیماران در معرض عوارض کمبود اکسیژن با علائمی همچون کما مراجعه کرده یا افرادی که بیماری طبی زمینه‌ای آنها تشدید شده همچون بیماری‌های قلبی، باید از نظر پیشرفت یا بروز عوارض تحت نظر قرار گیرند.

دکتر بهروز هاشمی - متخصص اورژانس و فلوشیپ مسمومیت