نقش خصوصی‌ها در جوایز ادبی

به گزارش جام‌جم، سالانه جوایز ادبی مختلفی در گوشه و کنار جهان اهدا می‌شود که برخی آنها عمر بالای صد سال دارد؛ جوایزی که برگزارکنندگان و حامیان مالی‌شان را بخش خصوصی تشکیل می‌دهد. اما در کشور ما حتی پیش از انقلاب این جوایز دوام چندانی نداشت و پس از چهار پنج دوره به تاریخ ‌پیوست. اواخر دهه 70 و اوایل دهه 80 اوج کار این جوایز خصوصی بود. برخی از آنها مانند جایزه گلشیری و منتقدین مطبوعات پس از چند دوره به دلیل مشکلات متعدد از ادامه کار صرف‌نظر کردند. در این میان، جایزه مهرگان ادب که از سال 1377 برگزار می‌شود، توانسته تا امروز به کار خودش ادامه دهد. فهرست رمان‌های برگزیده دوره پانزدهم و شانزدهم این جایزه اواخر مهر‌ماه اعلام شد و به گفته علیرضا زرگر، دبیر جایزه مهرگان ادب، فهرست بخش داستانی نیز از میان 206 مجموعه داستان تا اواخر آبان‌ماه اعلام خواهد شد و متعاقب آن برگزیدگان و تجلیل‌شدگان، توسط داوران این جایزه اعلام خواهند شد.

اما این جایزه چگونه توانسته در شرایطی دوام بیاورد که کتاب و کتابخوانی مشتری چندانی ندارد و دیگر رقبا از حمایت سازمان‌ها و نهادهای دولتی برخوردارند؟ ‌

اعتبار، رمز ماندگاری

علیرضا زرگر درباره راز ماندگاری جایزه مهرگان ادب که پا به دوره‌های هفدهم و هجدهم خود می‌گذارد، به جام‌جم می‌گوید: باید بپذیریم جوایز ادبی در ایران کمابیش به صورت یک فعالیت ثابت و مؤثر در آمده است. اخبار جوایز، چه داخلی، چه خارجی در نشریات ما و فضای مجازی پخش می‌شود. در بخش جوایز دولتی چه قبل از انقلاب چه پس از انقلاب تجاربی داریم که طولانی‌ترین آن به برگزاری جایزه کتاب سال برمی‌گردد.

به گفته او، از آنجا که امکانات بخش خصوصی در اهدای جوایز نقدی محدود است و آنها توان پرداخت هزینه‌های بالا را ندارند، اقبالی که نسبت به آثار برگزیده این جوایز می‌شود، نشان از توجه مخاطبان به این جوایز دارد.

زرگر با بیان آن‌که مبلغ جایزه نقدی مهرگان ادب از ابتدای شروع به کار آن یک میلیون تومان بوده است، می‌افزاید: اما تلاش ما این است که به اعتبار داوری حرفه‌ای و کوششی که در روند ارزشیابی آثار صورت می‌گیرد، بر اعتبار جایزه بیافزاییم. این امر به نویسنده کمک می‌کند تا اثرش به چند چاپ برسد و این‌گونه گردش اقتصادی برای نویسنده و ناشر فراهم شود.

دبیر جایزه مهرگان ادب با اشاره به این‌که ارزش مادی جایزه گنکور در فرانسه 10 یورو است که رقم ناچیزی بشمار می‌آید، عنوان می‌کند: اما این جایزه در جامعه فرانسه آنچنان ایجاد جریان می‌کند که برگزیدگان آن بسرعت چاپ‌های متعددی را روانه بازار نشر می‌کنند.

به باور او، وظیفه بنیانگذاران و برگزارکنندگان جوایز است که کار خود را در چارچوب اصول حرفه‌ای با احترام به استقلال رای داوران انجام دهند و بستر مناسبی برای قضاوت بی‌طرفانه و منصفانه هیات‌های داوری فراهم آورند: این مهم‌ترین اصلی است که اگر رعایت شود در کنار تداوم کار می‌تواند برای این جوایز اعتبار بیافریند.

زرگر به نقش هیات‌های داوری اشاره می‌کند و می‌گوید: در طول این دوران، متجاوز از 40 داور در مهرگان ادب داوری کردند که همه متخصص و مسلط به حوزه ادبیات داستانی بودند و در قالب حرفه‌ای کار خود را انجام داده‌اند که انتخاب آنها مؤید این است که جایزه مهرگان ادب نگاهی بی‌طرفانه به حوزه ادبیات داستانی دارد و نحله‌های مختلف اندیشه و قلم در آن حضور داشته و برگزیده شده‌اند.

به باور وی، آنچه می‌تواند به اعتلای ادبیات داستانی ایران و فروش بیشتر آثار برگزیده و ایجاد شوق و ذوق نویسندگان کمک کند این است که جوایز از یک سمت و سوی بی‌طرفانه و منصفانه برخوردار باشند.

گرایش به جریان روشنفکری

گفته می‌شود جوایز ادبی خصوصی بیشتر گرایش به آثار روشنفکری یا شبه‌روشنفکری دارند. آیا این موضوع در مورد جایزه مهرگان ادب نیز صدق می‌کند؟ زرگر با اشاره به این‌که هر جایزه سلیقه و پسند جمعی از داوران را بیان می‌کند، می‌افزاید: سلایق داوران با هم تفاوت دارد و ممکن است انتخاب‌های مشابهی نداشته باشند؛ همانطور که در جوایز دولتی نگاه خاص‌تری حاکم است و هیچ ایرادی هم ندارد ولی در مهرگان از ابتدا اصل ما بر این بوده که همه آثار چاپ شده در ایران را مورد بررسی قرار دهیم و در میان برگزیدگان ما آثاری به چشم می‌خورد که ممکن است در سایر جوایز دولتی هم برگزیده شده‌اند.

به گفته او، نحله‌های مختلف اندیشه و قلم در جایزه مهرگان ادب جایگاه خود را دارند و در همین دوره اخیر جایزه نام چند نویسنده در میان فهرست آثار برتر به چشم می‌خورد که بیشتر به ادبیات آیینی و ادبیات دفاع مقدس اشتهار دارند.

صداقت و کارآمدی

اما جوایز ادبی خصوصی تنها به جوایز جریان شبه‌روشنفکری محدود نمی‌شود. جایزه ادبی شهید غنی‌پور 15 دوره است که در مسجد جوادالائمه برگزار می‌شود. مرحوم امیرحسین فردی، از بنیانگذاران این جایزه، چند سال پیش راز ماندگاری این جشنواره را صداقت و کارآمدی عنوان کرده بود. او می‌گفت: صداقت متضمن سلامت و کارآمدی پشتوانه حرفه‌ای و نظری جشنواره است و جشنواره شهید حبیب غنی‌پور از ابتدای تاسیس تاکنون به این دو اصل وفادار بوده است.

محمد ناصری دبیر این جایزه که تجربه 15 دوره برگزاری این جایزه ادبی را برعهده داشته، درباره این جایزه به جام‌جم می‌گوید: جایزه ما هم چیزی نیست جز یک نشان که به عنوان نشان حبیب طراحی شده و همچنین تندیس و لوح تقدیر برای برگزیدگان.

اما ناصری اشاره می‌کند که برخی از اشخاص و نهادها بنا به ذوق و سلیقه خود از این جایزه حمایت می‌کنند: در دوره چهاردهم، امام جماعت مسجد نور ده میلیون تومان از کتاب‌های برگزیده و تقدیری را برای تجهیز کتابخانه‌های مساجد، خریداری کرد. همچنین یک نهاد آموزشی عام‌المنفعه که معمولا در اردوهای جهادی ایام نوروز فعالیت می‌کند کتاب‌های بخش کودک و نوجوان انتخابی این جایزه را برای کتابخانه‌های محروم استان هرمزگان تهیه کرد.

از سوی دیگر، بنیاد ادبیات داستانی چون متولی ادبیات و شعر کشور است، اعلام کرده که از نویسنده‌های برگزیده و تقدیری این جایزه حمایت خواهد کرد و به نویسندگان برگزیده این دوره، دو میلیون تومان و به تقدیری‌ها هم یک میلیون تومان اهدا خواهد کرد.

جایزه ادبی شهید غنی‌پور شامل چهار بخش کودک، نوجوان، دفاع مقدس و رمان آزاد است. ناصری درباره شیوه داوری آثار می‌گوید: همه داوران از اعضای شورای نویسندگان مسجد جوادالائمه هستند.

دبیر جایزه شهید غنی‌پور با تاکید بر این‌که تکنیکی بودن آثار برای داوران اهمیت زیادی دارد، می‌افزاید: کتاب برگزیده یا تقدیری، باید مولفه‌های قوی داستان‌نویسی را داشته باشد تا به عنوان اثر قوی از آن یاد شود. از طرفی آثاری هم هستند که تکنیک خوبی دارند ، ولی به دلیل محتوا و درونمایه شان، بیرون در مسجد جوادالائمه می‌مانند. به هر حال این جایزه از نظر درون‌مایه و مضامین با جوایز دیگر تفاوت دارد. چراکه انتخاب و شیوه داوری ما از این منظر به خاستگاه مسجدی و نگاه ارزشی ما بازمی‌گردد.

کمیل انتظاری

فرهنگ و هنر