دنیایی با امکانات ومحدودیت های تازه

یک سال دیگر هم با تمام اتفاقاتش گذشت. در این سال نیز همت و اندیشه انسان های بسیاری ، منشا تحولات بزرگی در عرصه های علمی کشور و حتی جهان شد.

کد خبر: ۹۰۹۱۹

هر دستاوردی در نهاد خود پیامی دارد وآن این که ، حاصل پیوند دست ، فکر و تخیل انسان ، قافله غیرقابل توقف پیشرفت های علمی و تکنولوژیک را گامی دیگر پیش خواهد برد.
زمانی که با پروفسور هرمز مهمنش از پیشگامان جراحی رباتیک در دنیا به گفتگو نشستیم ، دریافتیم که جراحانی که در اندیشه کوتاه کردن دوران نقاهت و درد بیماران پس از جراحی های سخت بوده اند، از ماشین های هوشمند به نام ربات کمک گرفتند تا عرصه پزشکی را با دنیای عجیبی که امکانات و محدودیت های تازه ای در خود نهفته دارد، آشنا کنند.
معاون کل دپارتمان جراحی قلب و عروق دانشگاه مونیخ با عشق و انگیزه ای ستودنی به کشور مادری اش بازگشته است تا شاید نگذارد ایران طی دهه آینده فقط نشخوارکننده دستاوردی باشد که جراحی رباتیک دنیا به ارمغان خواهد آورد.

ابتدا با این پرسش شروع می کنیم که پایه های جراحی در قالبهای کنونی آن با امکانات و محدودیت های خاصش چگونه در دنیا شکل گرفت؛
شروع رویه ای تحت عنوان جراحی های باز به زمانی حدود 35سال پیش بازمی گردد. در واقع پیدایش امکانات بیهوشی به مطرح شدن جراحی علمی کمک شایانی کرد. به دنبال آن نیز اتاق های عمل با ابزارهای خاص آن بزرگ تر و پیچیده تر شدند.
در این مقطع جراحان در پی آن هستند که نهایت توانایی دست ، فکر و تخیل شان را با هم پیوند بزنند و مرزها و محدودیت ها را بشکنند، گرچه به این نتیجه می رسند که به کارگیری این توانایی ها همیشه با درمان بیمار برابر نیست و مشکلاتی را همچون درد پس از عمل جراحی ، عدم فعالیت ، تاخیر در بازگشت به محیط کاری و غیره را نیز برای بیمار به همراه می آورد.

و این محدودیت ها چگونه به کاهش اثرات ناشی از جراحی های باز بر بیماران منتهی شده است؛
بسیاری از جراحان از مدتها پیش در این اندیشه بودند که جراحی ها را از راه برشهای کوچک در اندام های مورد نظر، انجام دهند که براساس آن ابزاری اختراع شد که این امر را ممکن سازد و به این ترتیب پایه جراحی اندوسکوپیک به عنوان دوره دوم سیر پیشرفت علم جراحی در دنیا گذاشته شد.
این دوره درابتدای کار بسیار پر نوید بود، ولی به مرور مشکلات این نوع جراحی نیز مشخص شد. از جمله این که استفاده از ابزار بلند در این نوع جراحی ، قدرت حرکت پزشک را محدود می کند.
به گونه ای که حتی لرزش خفیف دست نیز به یک حرکت غیرقابل قبول تبدیل می شود. از سوی دیگر یکی از مهمترین شرایط جراحی ، داشتن یک تصویر سه بعدی است ، در حالی که در جراحی اندوسکوپیک تصویر سه بعدی به تصویر دوبعدی تبدیل می شود. در نتیجه امکان کنترل عمق بافت در بسیاری از جراحی ها فراهم نیست.
به این ترتیب انجام یک سری جراحی های ساده و بخصوص جراحی هایی که در آنها با بافتهایی که حرکت نمی کنند، سروکار داریم از طریق آندوسکوپی ممکن است.

و جراحی رباتیک چگونه در عرصه پزشکی جا باز کرد؛
ناکارآمدی جراحی آندوسکوپیک در بسیاری از موارد، آغاز تفکر نوینی است که پیوندی از جراحی باز (ترکیب حرکت دست + تخیل) تصویر سه بعدی و برشهای کوچک جراحی آندوسکوپیک تلقی می شود.
البته شروع جراحی رباتیک در واقع به جنگ ویتنام بازمی گردد، چرا که طی جنگ از دست رفتن تعداد زیادی از پزشکان در خط مقدم جبهه ، ارتش امریکا را به سرمایه گذاری برای طرحهای چند صد میلیون دلاری واداشت که مبنای آن بر ارائه کمکهای اولیه به سربازان ، از راه دور استوار بود.
و در واقع از زمانی حدود 10سال پیش یک جراح امریکایی با کمک یک مهندس رباتیک به این فکر افتادند که این طرح را تکمیل کنند که حاصل آن پیدایش فناوری جراحی رباتیک است.
البته پایه های این نوع جراحی در آلمان و فرانسه گذاشته شد و در حال حاضر 400مرکز جراحی رباتیک در دنیا احداث شده است که در رشته های مختلف (عمومی ، زنان ، ارولوژی ، کودکان ، قلب و قفسه سینه و ریه) جراحی می کنند.

وقتی صحبت از جراحی رباتیک می شود، چه ویژگی هایی در ربات مطرح می شود؛
رباتی که جراحی می کند، باید ویژگی های زیر را داشته باشد:
- ابزار مورد استفاده همانند دست انسان حرکت می کند و دارای 7درجه آزادی است.
- سیستم ربات ، تصویر سه بعدی در اختیار ما می گذارد.
- از ابزاری استفاده می شود که ابعاد آن به اندازه یک مداد است و قابلیت ورود به اندام را از یک شکاف یک سانتی متری دارد و تصویر تا 15برابر بزرگ تر از اندامهای داخلی بدن را در اختیار جراح می گذارد.

نحوه عملکرد جراح هنگام کار با ربات چگونه است؛
جراحی که پشت دستگاه (کنسول) می نشیند، حرکات دستش از طریق پدالهایی به 2بازویی که در حکم دستهای پزشک هستند منتقل می شود، بازوی سوم ربات هم کار دوربین را انجام می دهد و تصاویر را به یک نمایشگر سه بعدی منتقل می کند.
رابطه کار جراح با واحد ربات به صورت دیجیتال است که هم از طریق کابل از اتاقی به اتاق دیگر و هم به وسیله ماهواره از شهر یا کشوری دیگر قابل انتقال است.

تصاویر ارسال شده نیز بسیار دقیق تر از تصاویر واقعی درون بدن هستند. بازوهای ربات در جراحی قلب از طریق شکافهای یک سانتی متری و از میان دنده ها عبور می کنند و وارد بدن می شوند.
به این ترتیب برخلاف جراحی باز، تجاوز جراح به بدن بسیار کاهش می یابد. در این جا چشمهای جراح ، حکم دستهایش را دارد.

آیا هر جراحی قادر به انجام جراحی رباتیک خواهد شد؛
واقعیت آن است که در این نوع جراحی ، چیزی را نمی توان پنهان کرد و اجازه اشتباهات کوچک نیز با توجه به آن که جراح با قفسه سینه و شکم بسته روبه روست ، به جراح داده نشده است.
مسلما در چنین شرایطی جراحی که تجربه کافی در جراحی های باز نداشته باشد، قادر به کار با این سیستم نخواهد بود.
کمااین که هنگام کار با ربات هیچ نوع واکنش احساسی با بافتهای بدن برای جراح وجود ندارد و جراح باید از حالت بافت دریابد که نخ بخیه را تا چه اندازه بکشد. مسلما هر حرکت سریع و پیش بینی نشده دست جراح ، پرسشی را از سوی سیستم به دنبال خواهد داشت که به معنای صدور اجازه از سوی جراح برای انجام این حرکت است.
پس دریابید که تعداد بسیار کمی از جراحان امکان و تجربه کار با این فناوری را دارند و می توانند کسب کنند.

این نوع جراحی با چه محدودیت هایی روبه روست؛
بسیاری از عملهای پیچیده با این شیوه قابل انجام نیست ، چرا که مدت جراحی توسط ربات 50درصد بیشتر از جراحی های باز است.
به علاوه فقدان ابزار جدید مانع از انجام بسیاری از جراحی ها توسط ربات می شود که در واقع من و یک مبتکر جوان در ایران روی ساخت این ابزار مشغول کار تحقیقاتی هستیم.
از سوی دیگر این فناوری تازه نیز در دوران طفولیت به سر می برد، پس با خود محدودیت ها و امکاناتی را به دنبال می آورد. گرچه من معتقدم این با تمام محدودیت هایش وارد ایران نیز خواهد شد؛ چرا که جلوی پیشرفت های تکنولوژیک را نمی توان گرفت.
بسیاری از نکات مثل نبود یک همکار نیز در این نوع عملها مطرح است که در حال حاضر روی ارائه راه حل هایی چون اضافه کردن یک بازوی چهارم برای رفع این معضل کار می شود.
در عین حال بزرگ بودن دستگاه (ابعادی حدود 2در 3متر)، نزدیک بودن بازوها و امکان تداخل حرکتی آنها و نیز نداشتن واکنش احساسی هنگام کار با دستگاه نیز از محدودیت هایی است که برای رفع آن مطالعاتی در حال انجام است.

با توجه به مقاومت هایی که مسلما در مقابل یک فناوری نو در کشورمان ایجاد می شود، ورود و پذیرش این فناوری را مستلزم فراهم آوردن چه شرایطی می دانید؛
نباید از خاطر ببریم که مخارج تامین حداقل یک واحد از این دستگاه (2میلیارد تومان) برای دولت ما زیاد نخواهد بود.
کما این که هزینه های گزاف تر صرف خرید دستگاه های MRIو سی تی اسکن در هر گوشه از شهر شده است. به علاوه نبود امکانات مالی عموم مردم نیز نمی توان مانعی برای دستیابی به فناوری های پیشرفته دنیا تلقی شود.
کما این که حمایت های دولتی در قالب بیمه های تامین اجتماعی می تواند این معضل را تا حد زیادی پوشش دهد.
به علاوه کاهش هزینه های مربوط به تامین دارو، بستری شدن در بیمارستان ، دوره بازگشت بیمار به فعالیت کاری و حتی ارائه خدمات به سایر کشورهای منطقه با مجهز بودن به این تکنولوژی ، هزینه های صرف شده را جبران می کند.
آنچه ما نیاز داریم ، شکستن دایره انحصارهایی است که از سوی بخشهای مختلف جامعه و حتی جامعه پزشکی کشورمان در مواجهه با چنین فناوری هایی مطرح می شود.
همراه شدن با سیر پیشرفت تکنولوژی های نو گریزناپذیر است ولیکن شکستن هرم انحصاری قدرت و مجهز شدن به استانداردهای بین المللی می تواند تاخیر زمانی ما را در کسب فناوری های تازه کاهش دهد و این همان واقعیتی است که نباید از آن غافل شد...