تلفیق فرهنگ‌های اصیل ایرانی

در تمام خانه‌های این منطقه لباس‌های کردی دست دوز زنان دیده می‌شود که همراه با پشتی‌های ترکمنی و گلیم‌های دستبافت زنان خراسانی خواهان بسیاری دارد. این تنوع فرهنگی باعث شده است که این منطقه سوغات فراوانی برای گردشگران داخلی و خارجی داشته باشد. از طرف دیگر به دلیل جغرافیای خاص این خطه از کشور عزیزمان بسیاری از صنایع دستی با الهام گرفتن از طبیعت همراه نقوش طبیعی، رنگ‌های شاد و نقوش شکسته سوزن‌دوزی شده بر حاشیه لباس‌هاست. صنایع دستی زیبایی که زنان این منطقه تولید می‌کنند چشم هر گردشگر و مهمانی را به خود خیره می‌کند.

لباس‌های محلی خراسان شمالی نشات گرفته از فرهنگ کردی و ترکمنی است. در این فرهنگ زنان اصلی‌ترین مسئولیت تهیه لباس را به عهده دارند. بیشتر عشایر کرد و ترکمن ساکن در منطقه خراسان شمالی به صورت سنتی از دیرباز لباس‌های روزانه خود را با دست خود تهیه می‌کنند و در این میان نقش اصلی را زنان به عهده دارند.

در کنار لباس کردی و لباس محلی ترکمنی، ازدیگر صنایع دستی زنان این منطقه می‌توان از رودوزی‌های سنتی و تهیه زیورآلات سنتی نام برد که توسط زنان اقوام مختلف و با شیوه‌های متفاوت تهیه می‌شود، اما همه آنها سوغات خراسان شمالی محسوب می‌شوند.

زنان کرد یا ترکمن منطقه خراسان شمالی برای زیباتر کردن لباس‌های خود از برخی زیورآلات به منظور تکمیل لباس‌های سنتی و بومی استفاده می‌کنند. اینها همه معرف آداب، رسوم، عادات و سنن و فرهنگ زنان کرد و ترکمن این منطقه است. حتی به نوعی می‌توان گفت تبادل فرهنگی دو فرهنگ اصیل ایرانی را در این لباس‌ها می‌توان دید.

معمولا زنان در مراسم عروسی و جشن و شادمانی اسب عروس را نیز با زیورآلات خاص تزئین می‌کنند. اتفاقا یکی از جاذبه‌های گردشگری می‌تواند شرکت کردن گردشگران در مراسم عروسی عشایر این منطقه باشد. هنرمندان ترکمن خراسان شمالی با استفاده از طلا، نقره، قلع، فیروزه، پشم، عقیق، مهره‌ها و رنگینه شیشه‌ای رنگی و با ابزاری چون سندان، چکش، سمباده، سوهان، انبردست، سیم‌چین، مته و... با ذوق و مهارت خاصی فرهنگ خود را به نمایش می‌گذارند.

گلیم

گلیم‌های دست‌دوز زنان منطقه خراسان شمالی معمولا از پنبه و پشم که به وسیله خود زنان رنگ می‌شود، تولید می‌شود. نقوش و طرح‌های استفاده شده در این گلیم‌ها نسل به نسل به زنان این منطقه منتقل شده و یادآور تاریخ پر فراز و نشیب مهاجران کرد این منطقه است.

بخش‌هایی از فرهنگ کردی این مهاجران با فرهنگ دیگر اقوام خراسان شمالی تلفیق شده و از این رو گلیم‌های این منطقه را منحصر به فرد کرده است. کاربرد گلیم در زندگی روزمره مردم خراسان شمالی بسیار زیاد است از جمله برای زیرانداز یا جوال، خورجین، پادری، کناره، پرده‌ای، کیف، پشتی و حتی موارد تزئینی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

جاجیم

جاجیم دستبافته‌ای ضخیم شبیه پلاس یا گلیم است که راه‌راه و رنگین بوده و مانند دیگر دستبافته‌ها به عنوان زیرانداز مورد استفاده قرار می‌گیرد. جنس آن عمدتاً از پشم انتخاب می‌گردد، تمام جاجیم یک بار بافته می‌شود و رنگ و نقش آن متنوع و نمادهایی مانند جوان بودن بافنده و امید به آینده‌ای روشن را در بر دارد.

سفره کردی

یکی از منحصربه‌فردترین و زیباترین صنایع دستی تولید شده توسط زنان کرد خراسان شمالی که نشان از هنر زنان عشایر دارد بافت نوعی گلیم به نام سفره کردی است. این گلیم‌ها که به سفره کردی معروف هستند به نوعی قصه و داستان زندگی زنان بافنده آن است. این هنر دستی فقط منحصر به زنان کرد خراسان شمالی است که در شهرستان‌های بجنورد، مانه و سملقان، شیروان، فاروج و اسفراین رواج بیشتری دارد. سفره کردی با نقش‌های بسیار زیبا که همراه با مضامین و مفاهیم عمیق ریشه در فرهنگ و سنت‌های زنان این منطقه دارد. سفره‌های کردی معمولا از جنس پشم بافته می‌شوند. نقش‌های روی آن نیز معمولا الهام گرفته از طبیعت منطقه ازجمله کوه‌ها و دشت‌ها، گیاهان، حیوانات و بعضا دارای نقوش هندسی همچون سه شکل مربع، مثلث و دایره است.

فرش، پشتی و قالیچه ترکمنی

فرش و پشتی ترکمنی هنر دست زنان مناطق ترکمن نشین بجنورد و همچنین در شهرستان‌های مانه و سملقان است. نقش‌های به کار رفته در این موارد ضمن زیبایی معرف تاریخ مردمان ترکمن است. زنان ترکمن این نقش‌ها را سینه به سینه به نسل‌های بعدی خود منتقل می‌کنند نقش‌های فرش‌های ترکمن از لحاظ شکل هندسی و شکستگی خطوط، خاص مردم کوچ‌نشین است که به صورت ذهنی و در انواع طرح‌های ترکمن یموتی، شانه‌ای، آغال، چهارقاب، غزال گز و قاشقی بافته می‌شود.

چادرشب

چادرشب، دست بافته زنان کرد منطقه است که در گذشته‌های دور از نخ‌های ابریشم برای بافتن آن استفاده می‌شده است. در حال حاضر جهت بافتن چادر شب از نخ‌های پشمی و پنبه‌ای استفاده می‌شود که موارد مصرف مختلفی دارند. این چادر شب‌ها در ابعاد بزرگ و کوچک هستند. بزرگ‌ترها آن را برای پیچیدن رختخواب استفاده می‌کنند و از ابعاد کوچک آن به عنوان رومیزی، حوله، دستمال و... استفاده می‌شود.

چوخه

در اکثر فرهنگ‌ها لغت چوخه را نوعی تن‌پوش پشمی معنی کرده‌اند. چوخه‌بافی از صنایع دستی خراسان بویژه خراسان شمالی است که البته در چند دهه اخیر از رونق کمتری برخوردار بوده است. این دستبافته معمولاً از پشم بره یا شتر تهیه می‌گردد و پس از آماده شدن پشم و تبدیل به نخ تابیده از طریق پود‌گذاری بر روی دار زمینی تولید می‌‌شود. چوخه به عنوان جلیقه، لباس کشتی (پالتوی چوخ)، پا تابه، کت و شلوار و... به کار می‌رود و به علت نوع آب و هوای سرد و شرایط اقلیمی مردان چوخه را به عنوان البسه در زمستان استفاده می‌کنند. معمولا جوانان و پهلوانان ایل که عموما ورزشکار و سختکوش بوده‌اند سفارش پالتوی چوخ را می‌دادند و این لباس را به عنوان یک قانون در هنگام مبارزه کشتی به تن می‌کردند و از اینجا بود که نام این مبارزه به کشتی با چوخه شهرت یافت. در خراسان شمالی وجود قومیت‌های مختلف ترکمن، کرد و ترک و فارس... و هم‌نشینی فرهنگ‌های مختلف موجب تبادل فرهنگی شده است که در بلند مدت فرهنگ این منطقه را غنی کرده است و دست آورد آن صنایع دستی متنوع همراه با رنگ‌های متنوع و شاد و نقوش مختلف است که چشم هر گردشگری را خیره می‌کند.

چاروق دوزی

چاروق به استناد لغتنامه دهخدا کلمه‌ای ترکی است و به نوعی پای‌افزار یا کفش اطلاق می‌شود که از پوست تهیه شده باشد و آن را با ریسمان‌های ضخیم و بلندی به پای می‌بندند. استفاده از چاروق با ویژگی‌ها و ظاهر خاصش از گذشته‌های دور در مناطق شمال شرقی ایران ازجمله بجنورد متداول بوده است و با توجه به ساکنان کرد و ترک می‌توان این پای‌افزار سنتی را متعلق به این منطقه دانست. رویه چاروق را توسط نخ‌های الوان ابریشمی و گلابتون زردوزی می‌کنند و همچنین با انواع ابزار مخصوص فلزی سطح آن را به روش سوخت یا حکاکی چرم زینت می‌دهند.

فاطمه رضاپور