سازهایی که از نوا افتادند

بخشی‌‌ها در شمال خراسان زندگی می‌‌کنند. کار اصلی آنها چون عاشیق‌های آذربایجان، داستانگویی است. دوتار می‌‌نوازند و دوتار می‌سازند. به باور هوشنگ جاوید، پژوهشگر موسیقی محلی.

بخشی‌ها به چهار دسته مردمی، مجلسی، ویژه و مذهبی تقسیم می‌شوند. بخشی‌های ویژه تنها برای حاکمان وقت به ‌اجرای برنامه می‌پرداختند و داستان‌ها هجوآمیز و سرگرم‌کننده را بازگو می‌کردند. بخشی‌های مردمی در برنامه‌های مختلف حاضر می‌شدند و حکایات کهن را برای مردم نقل می‌کردند، اما تنها بخشی‌های مذهبی بودند که در ماه‌های حرام می‌توانستند به اجرای برنامه بپردازند.

بخشی‌های مذهبی، نوازندگان و روایتگرانی بودند که در ماه‌های محرم و صفر، دوتار خود را به طور واژگون می‌آویختند و به دسته آن، پارچه سیاه می‌بستند و به گفته خود، سازشان را عزادار می‌کردند و روایت کربلا را برای مردم باز می‌گفتند. «عاشیق حیدرعلی» که کمانچه مذهبی می‌نوازد و قنبرعلی که مردم او را به ‌خاطر صدای دلنشین‌اش «شکرعلی» می‌خوانند از جمله کسانی هستند که هنوز هم در ماه‌های حرام برای مردم به ‌اجرای برنامه می‌پردازند.

به گفته جاوید، هدایت روحی افراد قبیله، اجرای مراسم مذهبی و انتقال افسانه‌ها و آداب و رسوم قومی بر عهده بخشی‌ها بوده؛ بخشی‌ها درمانگر هم بوده‌اند. آنها داستان‌های حماسی چون حماسه «ججو خان و اکبر سردار و رشیدخان» و روایت‌های عاشقانه چون داستان «نخاش بیمار» و «خالتی» را می‌شناخته‌اند.

آن‌گونه که این پژوهشگر موسیقی نواحی می‌گوید تفسیر و تعریف دوباره نمادها نیز بر عهده بخشی‌ها بوده است تا آنجا که می‌توان گفت زنده‌یاد ملک‌الشعرای بهار در قصیده معروف «دماوندیه» (ای دیو سپیدپای دربند‌/‌ ‌ای گنبد گیتی ‌ای دماوند) از این ویژگی بخشی‌ها بهره برده و به توضیح و تفسیر عنصری طبیعی پرداخته که جنبه نمادین پیدا کرده است.

موسیقی بخشی‌های شمال خراسان که در فهرست یونسکو به ثبت رسیده، از دو بخش تشکیل می‌شود: مقام‌های ترکی و مقام‌های کردی. البته ممکن است برحسب نیاز یک مقام کردی را با شعر ترکی یا مقام‌های ترکی را با اشعار کردی بخوانند؛ اما غالبا هر کدام از این مقام‌ها با شعر خود خوانده می‌شوند.

امروز روزگار بخشی‌ها به پایان رسیده و مناسبات زندگی امروز تغییر کرده است. رادیو و تلویزیون و ماهواره و اینترنت، جایگزین نقل و نقالی شده. جاوید بر این باور است که ثبت موسیقی بخشی‌های خراسان در فهرست میراث معنوی یونسکو به حفظ و زنده‌ ماندن این موسیقی نمی‌انجامد.