برزخ بلوغ

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدجواد موسوی، کارشناس کودک و نوجوان با اشاره به این‌که بخشی از رفتارهای نوجوانان امروزی در سن بلوغ از شرایط دنیای معاصر نشات می‌‌گیرد، می‌گوید: گسترش ارتباطات و اطلاعات، مدرنیته، مصرف‌گرایی و مدگرایی از عواملی است که نوجوان در سن بلوغ از آنها الهام می‌گیرد و در رفتارهایش بروز می‌‌دهد.

نوجوانان امروزی لباس ساده نمی‌پوشند و اتاق و وسایل شخصی می‌‌خواهند و به فناوری‌های جدید دلبسته‌‌اند و آزادی و استقلال شخصی و خصوصی‌ طلب می‌‌کنند.

وی می‌افزاید: آنها همچون گذشته فرمانبردار مطلق والدین نیستند و حتی ممکن است در بسیاری از مسائل روان‌شناسی، رفتاری و اجتماعی، صلاحیت والدین برای دخالت، مشاوره یا اظهارنظر را قبول نداشته باشند. در واقع شرایط گذران مراحل بلوغ در این زمانه بسیار متفاوت و خاص شده است و مانند گذشته از مسیرهای هموار و معین نمی‌‌گذرد. نوجوان در میان این گسترش، پیچیدگی و هجوم اطلاعاتی، بیش از هر چیز به دنبال یک الگو می‌‌گردد. الگوهای امروزی هم که اغلب بار اطلاعاتی و شناختی متناسب با سبک زندگی ایرانی ـ اسلامی به همراه ندارند و در حقیقت با الگو و تربیت خانواده‌های ایرانی در تضاد است. این الگوهای ناصحیح به نوجوان کمک می‌‌کند تا به واسطه آن حس قهرمان‌پرستی، مطلق‌‌گرایی، آرمان‌جویی، دین‌ستیزی، جنگجویی و ... را در خود به تصویر بکشد و مصداقی بیرونی برایش پیدا کند.

نظارت و کنترل غیرمستقیم

با تمام این تفاسیر و براساس شرایط کنونی جامعه چگونه می‌توان ضمن برخوردی شایسته و منطقی یک نوجوان در سنین بلوغ را تحت کنترل درآورد؟

به گفته سیدجواد موسوی استقلال‌طلبی یکی از مسائل بلوغ و بیشتر مربوط به دوره نوجوانی است. مرزهای این استقلال باید در حوزه‌‌های رفتاری، عاطفی و مالی کاملا مشخص باشد و آزادی‌های متناسبی برای نوجوانان ایجاد کند. نوجوان می‌‌‌خواهد از قید و بندهای کودکی رها شود و احساس‌ها و موقعیت‌های جدید را شخصا تجربه کند، زیرا توانایی‌های جدیدش که از بلوغ فکری، عاطفی و جسمی ناشی می‌‌شود او را به این کار تشویق می‌کند.

جلوگیری از این آزادی‌های ذاتی که نوجوان معنای آن را دریافته و به وضوح احساس می‌‌کند نتیجه منفی بر جای خواهد گذاشت. در نتیجه آزادی‌ها متناسب با سن نوجوان باید به وی اعطا شود به گونه‌ای که نه به مهارگسیختگی بینجامد و نه احساس کند زیر سلطه است و دیگران برایش تصمیم‌‌گیری می‌‌کنند.به گفته این کارشناس، نظارت و کنترل بر آزادی‌ها از سوی والدین یک ضرورت است، اما باید به صورت غیرمستقیم و حتی‌الامکان نامحسوس باشد.

سختگیری والدین و انضباط خشک و کنترل کسالت‌آور، سختی‌های دوران بلوغ را دوچندان می‌کند. تجربه و پژوهش‌ها ثابت می‌کند که کنترل غیرمستقیم و دوستانه ضمن این‌که نوعی همراهی و حمایت را برای نوجوان ایجاد می‌کند می‌تواند فهم نکات نامفهوم بویژه درباره رابطه با جنس مخالف، احساسات جنسی و کنجکاوی‌های ویژه این مقطع‌ گذار از مرحله بلوغ را برای نوجوان تسهیل کند و تکامل شخصیتی وی را رقم ‌زند.به گفته حجت‌الاسلام موسوی پرخاشگری و عصبانیت در دوره بلوغ اغلب نتیجه ضعف والدین و اطرافیان در نوع کنترل و مخدوش شدن رابطه‌هاست.

به طور کلی می‌‌‌توان گفت دوره بلوغ نیازهایی برای نوجوان ایجاد می‌کند که باید به آنها پاسخ داد. استقلال و آزادی‌های مشروع و متناسب تنها یکی از این نیازهاست و والدین باید درباره تغذیه، پوشاک، استحمام، نظافت فردی، ورزش، گردش، روابط خانوادگی و دوستانه او نیز توجه کافی داشته باشند.رفع نشدن یک یا چند نیاز خاص یا ارضا و اقناع نشدن نوجوان از آنها پایه‌ای برای پرخاشگری، عصیان، مهار گسیختگی و عقده‌های روانی یا به صورت معکوس انزوا و افسردگی وی می‌‌شود.بلوغ به تناسب سن، نیازها و رفتارهای جدید برای نوجوان می‌آفریند که حجت‌الاسلام موسوی بخشی از آنها را به اختصار شرح می‌دهد و در این خصوص راه‌حل‌هایی ارائه می‌دهد.

تمایل به عضویت در گروه‌های دوستی

گروه دوستی همسالان امکاناتی برای مشاوره، یادگیری مهارت‌های جمعی، ‌کسب آگاهی، تمرین استقلال، در میان گذاشتن مشکلات و احساسات بلوغ، کنترل رفتار و روابط عاطفی گسترده‌‌تر در اختیار نوجوان قرار می‌‌دهد. گروه‌های دوستی به بهبود روابط عاطفی و اجتماعی و سازگاری وی کمک می‌کند و نوجوان را در معرض تعامل انسانی و دلخواه قرار می‌‌دهد. افراد در سن بلوغ دوستانی را ترجیح می‌‌‌دهند که هوش، شکل ظاهری، استعدادهای ویژه و توانایی جلب جنس مخالف را داشته و انعطاف‌پذیر و مهربان و مشتاق باشند.

یک دوست چه الگو باشد و چه حس‌ همذات‌پنداری ایجاد کند، برای نوجوان محترم است. نوجوان در دوره بلوغ نسبت به گروه دوستانش تعصب دارد و بدون قضاوت، آنها را افرادی شایسته و لایق می‌‌پندارد که در این خصوص والدین باید در هنگام دوستیابی نوجوان دقت و کنترل نامحسوس بیشتری را مبذول دارند.

نداشتن تعادل رفتاری

تغییرات پردامنه و سریع‌ بلوغ موجب می‌‌شود نوجوان تقدم و تاخر کارهایش را از دست بدهد. ممکن است انرژی زیادی برای یکی از فعالیت‌های روزمره صرف کند و از کارهای دیگر باز ماند. او نمی‌‌تواند برای روزمرگی ‌اش اولویت خاصی را برگزیند و از این‌رو ممکن است در امور درسی‌‌اش به افت و بی‌‌انگیزگی دچار شود یا برای مثال، تعادلی غیرمنطقی میان ساعات بازی و خوابش برقرار کند که در این خصوص کمک و مشاوره والدین در این باره ضروری است.

بدبینی و شک

ارزش قائل شدن بیش از اندازه و مطلق برای هنجارهای اخلاقی و احتمالا نیافتن آنها در رفتار و کردار والدین و اطرافیان احساسات نوجوان را برمی‌‌‌انگیزد و او را به شک و تردید دچار می‌‌کند. این تردید و بدبینی پس از‌ آن ممکن است به رذایل اخلاقی نظیر استعمال دخانیات و موادمخدر، مصرف مشروبات الکلی، رفتارهای پرخطر جنسی یا حتی اعتیاد به مصرف قرص‌های آرامبخش منجر شود. هدایت نوجوان، بازآفرینی ارزش‌ها و کمک به وی برای درونی کردن آنها در این باره شیوه‌ای کارآمد است.

توجه بیش از اندازه به اندام و ظاهر

توجه به ظاهر در دوران بلوغ تا حدی طبیعی است و اجتناب‌‌ناپذیر به نظر می‌‌رسد، اما فراموش نکنیم افراط در آن که از بیکاری نوجوان و احتمالا ایجاد انگیزه‌های کاذب از سوی دیگران ناشی می‌‌شود ممکن است به بیماری‌های روحی و روانی، توهم و تلقیات نادرست درباره اندام و ظاهر منجر شود.

نداشتن انگیزه و ترسیم نکردن آینده‌ای روشن

براساس پژوهش‌های انجام شده میان یاس از آینده در دوران نوجوانی و تکامل شخصیت با بزهکاری اجتماعی رابطه‌ای معنادار وجود دارد. معضلات اجتماعی اصلی ‌ترین متهم این یاس شخصیتی است و از آنجا که حل این معضلات وسیع براحتی امکان‌‌پذیر نیست تنها روش موجود برای جلوگیری از افسردگی و بدبینی به آینده در نوجوان، جانبداری از او در برابر مشکلات فراگیر جامعه و همزمان انگیزش منطقی وی برای غلبه بر آنهاست. باید به نوجوان کمک کرد تا دنیا را به اندازه نیاز بشناسد، خویشتن را دوست بدارد و جایگاهی منطقی و عقلانی برای خویش در جامعه پیرامون تصویر کند. سیدجواد موسوی در چندین مورد و به صورت اجمالی به خصوصیات و ویژگی‌هایی اشاره می‌کند که در دوران بحرانی بلوغ به‌طور طبیعی برای یک نوجوان اتفاق می‌افتد که هم نوجوان و هم والدین باید اطلاعات کافی در این خصوص داشته باشند.

1ـ آهنگ رشد جسمی سریع‌تر می‌شود و کودک پرجنب و جوش قبل را به جوانی خستگی‌ناپذیر بدل می‌سازد.

2ـ از لحاظ رشد عقلی، کودک مراحل مختلفی را پشت‌سر گذاشته و در آستانه تفکر انتزاعی قرار می‌گیرد.

3ـ تنوع خوی و خصلت با وضوح هر چه تمام‌تر آشکار می‌شود.

4ـ رقابت با خود و رقابت با دیگران را تکمیل می‌سازد.

5ـ نوجوان تقریبا از همه کسانی که اکنون در زندگی او مقامی داشته‌اند سلب اعتماد کرده، بی‌حوصله و یاغی می‌شود.

6ـ استعدادهای خاص بتدریج بروز می‌کند و تفاوت‌های فردی آشکار می‌شود.

7ـ برای نوجوان سوالات متعددی مطرح می‌شود و در همان حال جواب‌های دیگران کمتر او را قانع می‌کند.

8ـ دوره وابستگی به سر آمده و نوجوان می‌خواهد زندگی مستقل خود را پایه‌ریزی کند.

چگونگی رفتار با نوجوانان

به گفته موسوی همان‌طور که برای هر مشکلی راه‌حل خاصی وجود دارد، برای مشکلات نوجوانان نیز راه‌حل‌های مختلفی وجود دارد. اگر خانواده‌ها به مقوله خود ارزشمندی یا عزت نفس نوجوانان بها دهند خیلی از مشکلات و اختلالات رفتاری فرزندان خود را حل کرده و در شکل‌گیری شخصیت آنها تأثیر می‌گذارند. اما چگونه؟

1ـ در برخورد با نوجوانان، ملایم و منطقی باشید.

2ـ هیچ‌گاه نظرات خود را به نوجوانان تحمیل نکنید.

3ـ تجارب موفقیت‌آمیز نوجوانان را افزایش دهید.

4ـ نوجوان خود را با الگوهای رفتاری مطلوب آشنا کنید.

5ـ نسبت به احساسات و عواطف نوجوان خود بی‌تفاوت نباشید.

6ـ توجه داشته باشید که مشاجرات لفظی پدر و مادر درخانه در روحیه یا رفتار نوجوان منعکس می‌شود.

7ـ به بهانه گفت‌وگو با نوجوانان اهداف خود را به آنها القا نکنید.

8ـ تحملِ نوجوان را برای مواجه شدن با سختی‌ها و ناکامی‌های اجتماعی افزایش دهید.

فاخره بهبهانی