معلم‌ها کجای این چرخه ایستاده‌اند؟

در شرکت افست که متولی چاپ کتاب‌های درسی است، هزاران فرم چاپی در چند ثانیه از دستگاهی به دستگاه دیگر می‌رود و در انبوهی از سروصدا، کتاب‌ها صفحه به صفحه جان می‌گیرند. اینها روی غلتک‌های کوچک می‌لغزند و فرم به فرم پشت هم قرار می‌گیرند، ته‌شان چسب می‌خورد، پرس می‌شوند و دست آخر جلدی رویشان گذاشته می‌شود؛ کتاب‌های درسی این گونه متولد می‌شوند؛ در چاپخانه‌ای بزرگ، مملو از صدای دستگاه‌های غول‌پیکر چاپ، اندکی گرم و کمی آلوده به بوی جوهر و چسب و کاغذ. ناظر فنی چاپخانه برای این که ثابت کند امسال چسب کتاب‌های درسی مشکلی ندارد و مثل سال 92 کتاب‌ها دچار خزان زودهنگام نمی‌شوند، یک کتاب آماده را از خط تولید برمی‌دارد؛ کتاب علوم سوم دبستان را و با همه زور بازو ورق‌هایش را به دو طرف می‌کشد. جلد پاره می‌شود ولی کتاب قرص و محکم می‌ماند. ما به این فکر می‌کنیم که با این کار یک بخش از سرمایه ملی هدر رفت، اما گویی اثبات مقاوم بودن کتاب‌ها برای او حیثیتی است که چنین می‌کند. برای این که یک کتاب به دست دانش‌آموز برسد، چاپخانه فقط بخش کوچکی از کار را انجام می‌دهد؛ کاری که تلاش‌های پشت پرده را علنی می‌کند. سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی برای اولین بار تصمیم گرفت درهای بخش‌های تالیف و طراحی کتاب‌های درسی را به روی خبرنگاران بگشاید؛ تصمیمی که تجربه‌ای بدیع برای اصحاب رسانه ساخت و لذت دیدن کتاب‌ها قبل از چاپ و شوق چند ماه جلوتر بودن از آدم‌های معمولی را به آنها چشاند.یک کتاب درسی در نقطه شروع چیزی نیست جز یک بغل کاغذ دستنویس درون پوشه‌های رنگی. مولفان کتاب‌های درسی این دستنویس‌ها را تهیه می‌کنند و طرح‌ها، جداول و اشکال هندسی مورد نظرشان را با دست روی کاغذها می‌کشند و به دفاتر تالیف کتب درسی تحویل می‌دهند. لیدا نیک‌روش، مدیرکل چاپ و توزیع کتاب‌های درسی برخی از این پوشه‌ها را باز می‌کند و ما به هم ریختگی دستنوشته‌ها را می‌بینیم. او نیز اضافه می‌کند‌ دستخط برخی مولفان ناخواناتر از نسخه‌های برخی پزشکان است که مجموعه را مجبور به چند بار خوانی متن و تطابق چند باره متن چاپی با نسخه دستنویس می‌کند. این دستنوشته‌ها تایپ می‌شود، بعد ویرایش، سپس نمونه‌خوانی و این کار برای برخی مطالب بیش از پنج بار تکرار می‌شود تا غلطی در متن نماند. با این حال باز هم هر سال غلط‌های تایپی و حتی محتوایی را می‌توان در برخی کتاب‌های درسی مشاهده کرد.

بعد از تایپ نوبت صفحه‌آرایی می‌رسد؛ شبیه همان فرآیندی که ما خبرنگاران رسانه‌های مکتوب با آن آشناییم، اما فرق صفحه‌آرایی در روزنامه‌ها با صفحه‌آرایی کتاب‌های درسی این است که وسواس خبرنگاران برای بسته شدن صفحات بسیار کمتر از وسواس مولفان کتاب‌های درسی است. به ما گفتند‌ برخی مولفان حتی تا پاسی از شب در بخش صفحه‌آرایی می‌مانند تا نوع قلم، اندازه حروف و اشکال کتاب کاملا مطابق میل‌شان شود. با این همه وسواس باز هم کتاب‌های درسی که به دست دانش‌آموزان می‌رسد، آدم‌های زیادی به شمایل هنری آنها نقد دارند و اشکالات زیبا شناختی به آن می‌گیرند. آنچه ما در «تور علمی ـ تجربی کتب درسی از تدوین تا توزیع» دیدیم، بخش کوچکی از وقت، انرژی و سرمایه‌ای بود که هر سال صرف تهیه کتاب‌های درسی می‌شود و در طول بازدید، من خبرنگار مدام به این فکر می‌کردم که در چرخه پرهزینه و وقتگیر تدوین کتاب‌ها، معلمان که در پیشانی تدریس و تفهیم مفاهیم ایستاده‌اند، چه نقشی دارند.

معلم‌ها نقش دارند، نقش ندارند

سرنخ، حرف معلمان معترض بود؛ آنها که می‌گویند هم گروه‌های تالیف کتاب‌های درسی در انحصار عده‌ای خاص است و هم معتقدند بخصوص پس از استقرار نظام 3 ـ 3 ـ 6 به پیشنهاد معلمان برای اصلاح و بازنگری در محتوای کتاب‌ها توجه نمی‌شود. جعفر خرازی، کارشناس مسائل آموزش و پرورش و پژوهشگر درس ادبیات فارسی نیز حاضر شد در گفت‌وگو با ما این گلایه‌ها را بحق بداند؛ بخصوص در بخش بازنگری‌ها و اعمال اصلاحات.

او البته جانب انصاف را رعایت کرد و توضیح داد که در شورای برنامه‌ریزی کتاب‌های درسی در کنار متخصصان هر رشته، از تعدادی معلم هم استفاده می‌شود و در مرحله تولید محتوا نیز در برخی گروه‌های درسی که انعطاف دارند، از چند معلم نظرخواهی می‌شود، اما او این وجه را غالب دانست که تالیف و طراحی کتاب‌ها در اختیار یک گروه خاص قرار دارد.

این قضاوت البته موضوعی نیست که مورد تائید آموزش و پرورش باشد، بلکه نکته‌ای است که همواره مسئولان سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی مقابلش جبهه گرفته‌ و با قاطعیت مردودش دانسته‌اند. حتی در روز بازدید خبرنگاران از مراحل تدوین کتاب‌های درسی، لیدا نیک‌روش، مدیرکل چاپ و توزیع کتاب‌های درسی به ماگفت بخصوص از امسال کتاب‌ها پس از تالیف روی سایت سازمان قرارمی گیرد تا معلمان درباره‌اش نظر بدهند. او کتاب ریاضی تازه تالیف امسال (پایه نهم) را هم مثال زد که هر صفحه از آن پس از تالیف روی سایت قرار گرفته و نظرات معلمان درباره تک‌تک صفحات آن جمع و با نظارت مولف اعمال شده است.

اما باید قبول کرد این اتفاق برای همه کتاب‌های درسی رخ نمی‌دهد؛ حتی اعتراض بسیاری از معلمان، محدود شدن نظرخواهی از آنها دراین مرحله نیست، بلکه معلمان خواهان تدریس آزمایشی کتاب‌های درسی و اعمال اصلاحات پس از مشخص شدن نقاط ضعف کتاب هستند. تدریس یک ساله و آزمایشی کتاب‌های درسی قبل از استقرار نظام 3 ـ 3 ـ 6 و تبدیل سال‌های تحصیل به دو شش سال‌ روالی معمول بود، اما از وقتی پایه ششم ابتدایی به‌وجود آمد و به دنبال آن‌ هر سال پایه‌ای جدید به وجود آمد و نیاز به کتاب‌های تازه تالیف ایجاد شد، این تدریس آزمایشی حذف شده است. جعفر خرازی، کارشناس مسائل آموزشی نیز بر همین نکته دست می‌گذارد و می‌گوید، با این که پیش‌نویس کتاب‌های تازه تالیف روی سایت قرار می‌گیرد و معلمان هم درباره آن نظر می‌دهند، اما فقط عده‌ای خاص که افرادی شناخته شده‌اند یا روابطی ویژه دارند، شانس تاثیرگذاری بر محتوای کتاب‌های درسی را پیدا می‌کنند. گرچه موضع آموزش و پرورش درباره این انتقاد‌ها برایمان روشن بود، اما ما باز هم موضوع را از حسین طلایی، معاون توسعه و پشتیبانی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی پیگیر شدیم که پاسخ او در حد انتظار ما بود. او گفت در چند سال اخیر علاوه بر این که از تعدادی معلم در گروه‌های برنامه‌ریزی درسی دعوت می‌کنیم، هنگام اعتبار بخشی نظری و عملی به کتاب‌های درسی نیز نظرات معلمان را جویا می‌شویم و حتی بعد از یک سال تدریس کتاب، پژوهشگاه آموزش و پرورش به صورت خوشه‌ای تصادفی، جامعه‌ای نمونه از معلمان را انتخاب و نظرات آنها را درباره کتاب‌ها جمع‌آوری می‌کند.

البته گرچه میان جمع‌آوری نظرات با اعمال نظرات در کتاب‌های درسی فاصله‌ای زیاد وجود دارد، اما اگر معلمان در فرآیند تدوین، اصلاح و ارتقای کیفی کتاب‌های درسی نقش دارند، این همه اعتراض از کجا آب می‌خورد ؟ آیا بهتر نیست ریشه‌یابی شود که چرا حرف غالب جامعه فرهنگی کشور این است که به نظرات آنها بها داده نمی‌شود؟

جـــامعه

مریم خباز