بر کس مپسند آنچه تو را نیست پسند

در قرآن به چند نکته اخلاقی مانند انفاق و بخشش، دستگیری یتیمان و بینوایان و در راه ماندگان، صبر و بردباری در راه خداوند اشاره شده است. در عین حال قرآن به این نکته که آدمی باید به گونه‌ای با دیگران رفتار کند که دوست دارد آنها با او همان رفتار را داشته باشند، بسیار سفارش کرده است. این نکته اخلاقی در سنت‌های کهن و روزگاران گذشته رواج داشته و به روزگار ما نیز سریان یافته است. بسیاری از فیلسوفان و متفکران معاصر چنین ارزش اخلاقی را قانون طلایی نام نهاده‌اند. انفاق به مستمندان و دستگیری یتیمان از نکات اخلاقی است که می‌توان آن را در قالب قانون طلایی فیلسوفان گنجاند.

قانون طلایی

براساس قانون طلایی آدمی باید به گونه‌ای با دیگران رفتار کند که دوست دارد آنها با او همان رفتار را داشته باشند. باید توجه داشت قصد و هدف این قانون بیان این گفتار نیست که «با بدان بد باش و با نیکان نکو». بلکه تاکید این قانون بر آن است که آدمی باید در عمل با مردم شرایط موجود را در نظر بگیرد و خود را از هر حیث جای طرف مقابل بگذارد. از طرفی این نظریه نمی‌تواند مصداق این مثل باشد که «کاسه جایی رود که قدح آید». چراکه این مثل به مثابه عملی کاسبکارانه است. (به این معنا که اگر آدمی می‌خواهد دیگران [در آینده] کاری را برایش انجام دهند، او نیز مانند آن را برایشان انجام می‌دهد.) در حالی که قانون طلایی امری اخلاقی را در بر می‌گیرد و مهربانی و بخشندگی و خیرخواهی را آموزش می‌دهد و مانعی بر سر راه خودخواهی و خودبینی است.

انفاق به مستمندان و دلجویی از یتیمان، کهن‌ترین منبع آموزشی قانون طلایی

خداوند در آیه ذیل به حال و وضع یتیمان توجه زیادی نشان می‌دهد و مسلمانان را نیز به آن فرا می‌خواند. در اینجا خداوند از فرد مسلمان می‌خواهد خود را در همان شرایطی تصور کند که یتیم از آن شرایط برخوردار است، سپس با خود خلوت کند آیا دوست می‌دارد فرزند خود نیز در صورت یتیم شدن، در چنین وضعی قرار گیرد. «و آنان که اگر فرزندان ناتوانی از خود بر جای بگذارند بر [آینده] آنان بیم دارند، باید [از ستم بر یتیمان مردم نیز] بترسند پس باید از خدا پروا داشته باشند و سخنی [بجا و] درست گویند» (نساء: 9)

از طرفی خداوند مسلمانان را به انفاق بسیار سفارش می‌کند و از آنها می‌خواهد آن‌گونه به مستمندان بخشش کنند که خود انتظار دارند زمان تنگدستی به آنان بخشش شود. «ای کسانی که ایمان آورده‏اید، از چیزهای پاکیزه‏ای که به دست آورده‏اید، و از آنچه برای شما از زمین برآورده‏ایم‏، انفاق کنید و سراغ قسمت‌های ناپاک آن نروید (تا از آن‏ انفاق کنید)، در حالی که آن را (اگر به خودتان می‏دادند) جز با چشم‏پوشی (و بی‏میلی‏) نسبت به آن‏، نمی‏گرفتید و بدانید که خداوند، بی‏نیاز ستوده (صفات‏) است‏.» (بقره‌/‌267)

این در حالی است که خداوند در مورد انفاق و بخشش به مسلمانان سفارش می‌کند که در خفا انفاق کنند و در زمان انفاق بر کسی منت نگذارند. «کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق می‏کنند، سپس در پی آنچه انفاق کرده‏اند، منت و آزاری روانمی‏دارند، پاداش آنان نزد پروردگارشان (محفوظ) است‏، و بیمی بر آنان نیست و اندوهگین نمی‏شوند.»

نتیجه

انفاق و دستگیری یتیمان دو نمونه از نکات اخلاقی است که خداوند در قرآن سفارش بسیاری به آن کرده است و در این‌باره از مسلمانان می‌خواهد در برخورد با مستمندان و یتیمان جانب حق را بگیرند و با این مردمان چنان رفتار کنند که انتظار دارند با خودشان رفتار شود. پیامبر خود از کسانی است که دریافت، اساس و بنیان جامعه درست، بر مبنای این قانون است. از این‌رو ایشان با در نظر گرفتن این آیه که «مگر نه تو را یتیم یافت پس پناه داد... و تو نیز یتیم را میازار.» (ضحی ‌/ ‌6 و 9) از یتیمان دلجویی می‌کرد و آنها را می‌نواخت، همان‌گونه که وقتی خود در کودکی یتیم شد، پدربزرگ و عمویش به او محبت کردند. از این‌رو پیامبر با عمل به آیات خداوند که اشاعه‌دهنده خوبی و راستی است، ارزش‌های اخلاقی را در جامعه رواج داد.

هما شهرام‌بخت / جام‌جم