افقی جدید در تولید ترکیبات ضد سرطان

پژوهشگران ایرانی برای نخستین بار در جهان موفق به ثبت و انتقال ژن «ایمونوگلوبولین» گونههای شترهای یک کوهانه و دوکوهانه به فرمانتور گیاهی شدند که پروتیین تولیدی میتواند در آینده به عنوان ترکیبی با مزایای برتر جایگزین ایمونوگلوبولینهای رایج با منشاء موش شود.

کد خبر: ۷۸۳۷۳

دکتر محمد جواد رسایی، عضو هیات علمی دانشکده پزشکی دانشگاه تربیت مدرس و مجری این طرح در گفتوگو با ایسنا اظهار داشت: این طرح از پنج سال پیش در قالب دو رساله دکتری و سه پایاننامه کارشناسی ارشد در گروه بیوتکنولوژی پزشکی دانشکده پزشکی دانشگاه تربیت مدرس در حال اجراست.
مبنای این تحقیق ، ویژگیهای خاص پروتیین ایمونوگلوبولین موجود در گونه شتر است که به دلیل وزن مولکولی بسیار کوچکتر و سایر خصوصیات با ایمونوگلوبولین موجود در سایر پستانداران و به ویژه انسان متفاوت بوده و به دلیل ساختار سادهای که دارد برای ساخت دارو بسیار مناسب است.
وی خاطرنشان کرد: این مطلب با توجه به کاربرد وسیع این پروتیین در درمان بیماری سرطان از اهمیت خاصی برخوردارست. در حال حاضر 30 درصد داروهای نوترکیب منشاء ایمونوگلوبولینی دارند و برخی شرکتهای بزرگ دارویی نظیر «ژنتک» تا 22 میلیارد دلار از محل فروش این محصولات درآمد دارند.
دکتر رسایی در عین حال تصریح کرد: البته محققان بلژیکی پیش از ما تحقیقاتی را در زمینه ایمونوگلوبولین موجود در گونه شتر غربی (لاما) انجام دادهاند که تحقیقات ما نشان داد ایمونوگلوبولینی با ویژگیهایی حتی به مراتب بهتر (از نظر اتصالپذیری بالا به آنتیژن) در شترهای یک کوهانه و دو کوهانه شرقی هم وجود دارد.
عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس تصریح کرد: ما در تحقیقات خود بخش VHH پروتیین ایمونوگلوبولین تک زنجیرهیی شتر را کلون کرده و به گونههای باکتری انتقال داده و نسبت به تولید انبوه آن اقدام کردیم.
آزمایشهای انجام شده روی دو آنتیژن بافتهای سرطانی حاکی از کارایی مناسب آن در بافتها و رده سلولهای سرطانی بود.
وی خاطرنشان کرد: یافتههای این تحقیق تاکنون در قالب 11 مقاله بینالمللی منتشر شده که یکی از مقالات منتشره در ژورنال «توموربیولوژی» ماهها به عنوان یکی از پنج مقاله برتر در صدر مقالات این نشریه در وبسایت آن قرار داشت.
عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس تصریح کرد: در حال حاضر در ادامه تحقیقات این طرح در مرحله انتقال این ژن به گیاه تنباکو هستیم که توانستهایم این ژن را به گیاه منتقل کرده و پروتئین را هم استخراج کنیم.
هدف از انتقال ژن به این گیاه استفاده از آن به عنوان فرمانتور طبیعی است چون امکان تولید انبوه پروتیین با استفاده از باکتریها وجود ندارد.
وی افزود: در بخش دیگری از این پروژه که توسط یکی از دانشجویان در حال پیگیری است در زمینه کاربرد آنتیبادی شناسایی شده در «فتوترمال تراپی» (نورگرمادرمانی) بیماران سرطانی تحقیق میشود.
در این راستا تلاش میشود با اتصال این آنتیبادی به یک «نانوشل» از جنس اکسید سیلیکون پوشیده شده با طلا زمینه انتقال هدفمند و کنترل شده آن به محل بافتهای آسیبدیده سرطانی فراهم شود.
دکتر رسایی خاطرنشان کرد: از آنجا که آنتیبادی شناسایی شده، برخلاف سایر ایمونوگلوبولینها که حدود 150 کیلو دالتون هستند تنها حدود 13 کیلو دالتون است لذا از نظر اندازه به عنوان «نانوبادی» شناخته میشود که یکی از خصوصیات آن این است که در موقع درمان به خوبی از غشای کلیه فیلتر میشود و در نتیجه از رسوب آن در بافت کلیه و بروز عوارض کلیوی که در پروتئینهای بزرگ شایع است، جلوگیری میشود.
عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به این که در حال حاضر در مصارف درمانی از ایمونوگلوبین موشی استفاده میشود، درباره مزایای جایگزینی آن با ایمونوگلوبین شتر گفت: بخش VHH پروتیین ایمونوگلوبولین تک زنجیرهیی از منشاء شتر از لحاظ توالی اسیدهای آمینه حدود 70 تا 80 درصد با بخشی از ایمونوگلوبولین انسانی شباهت دارد و ژن مربوطه در درخت ژنی گذشتگان در شاخه انسان قرار دارد لذا در صورت پیوند (تزریق) این نوع ایمونوگلوبولین ، بدن نسبت به آن واکنش نشان نمیدهد در صورتی که استفاده از ایمونوگلوبولین با منشاء موش با عوارضی همچون واکنشهای آلرژیک ، خارش ، تب و... همراه است.
از طرف دیگر ایمونوگلوبولین شتر وزن مولکولی کمی داشته و به سهولت از کلیه دفع میشود ، در حالی که ایمونوگلوبولین موشی نیمه عمر بالایی دارد و میتواند باعث بروز برخی مشکلات در کلیه شود. ایمونوگلوبولین شتر همچنین شدیدا در آب محلول بوده و به راحتی به بافت هدف میرسد.
دکتر رسایی درباره زمان پیشبینی شده برای تجاری شدن یافتههای این تحقیق و عرضه داروی ایمونوگلوبولین با منشاء شتری گفت: صرف نظر از تحقیقات آزمایشگاهی ، عوامل متعدد بسیاری در تجاری شدن یک دارو که مستلزم طی چهار فاز کلینیکی است ، موثرند که معمولا برای چنین مراحلی مبلغی بالغ بر 400 میلیون دلار در شرکتهای داروسازی هزینه میشود.
نمیدانم اساسا شرکتی در کشور ما حاضر است در این زمینه چنین سرمایهگذاری انجام دهد یا نه.
از طرف دیگر انجام آزمایشهای لازم بر روی بیماران مستلزم موافقت وزارت بهداشت است که امیدواریم حمایتهای مناسب را از طرف این وزارتخانهها و سایر بخشها دریافت کنیم.
وی در پایان تصریح کرد: برای اجرای این پروژه تاکنون حدود 20 میلیون تومان از محل اعتبارات وزارت علوم و 25 میلیون تومان از طرف دانشگاه (در مجموع معادل حدود 50 هزار دلار) تامین اعتبار شده است در حالی که برای پیشبرد چنین طرحی در شرکتهای بزرگ داروسازی جهان تا 300 میلیون دلار(300 میلیارد تومان) هزینه میشود که به هیچ وجه با اعتباراتی که برای اجرای این طرح هزینه کردهایم قابل قیاس نیست.
البته با توجه به درآمد کلان ناشی از تولید این قبیل داروها که در شرکتی نظیر «ژنتک» بیش از 20 میلیارد دلار است ، سرمایهگذاری در این زمینه کاملا اقتصادی است که امیدواریم با حمایت دستگاههای مربوطه بتوانیم این پروژه را به پایان برده و زمینه دسترسی بیماران به این فرآورده موثر دارویی را فراهم کنیم.