درباره سینماگری که شاعر تاریخ شد

بدشانسی دوستداران حاتمی این بود که او خیلی زودتر از باب شدن فیلم‌های مستند، کتاب‌های تک‌نگاری درباره کارگردانان مهم سینمای ایران و همچنین گفت‌وگوهای بلند برای بررسی مجموعه آثارش به دام مرگ افتاد. مرگ حاتمی از سوی دیگر مرگی نمادین هم بود. مرگ یک گونه سینمایی که در ایران رو به افول رفت و آرام آرام نابود شد، هیچ کس ادامه حاتمی نشد. سینمای او که با نگاه به تاریخ سعی می‌کرد دراماتیک و پیچیده باشد، شکلی خودبسنده و ممتاز بود، کمتر شبیهش وجود داشت و تقلیدها بیشتر کاریکاتور یا تقلیدهای بدقواره از کار او شد.

اهمیت حاتمی در اینجا بود که در فضایی تاریخی با روایتی بومی، تلاش کرد سینمایی جذاب خلق کند، هم خاص باشد و هم تماشاگر عام را به کمال جذب کرد. روایت پیچیده و چند لایه او در شاهکاری مانند هزاردستان همچنان با جزئیات در ذهن آدم‌های عادی هست؛ هنوز هم از این مجموعه تلویزیونی می‌توان به عنوان اتفاقی تکرار نشدنی یاد کرد.

حالا پس از این همه سال در فیلمی مستند و گفت‌وگو محور به نام سوته‌دل که بتازگی در شبکه نمایش خانگی توزیع شده، تلاشی انجام شده تا به بخشی از شخصیت و سینمای حاتمی پرداخته شود. بدیهی است که با توجه به کمبود منابع و ناشنیده‌های زیادی که از حاتمی و شیوه کار او وجود دارد فیلم نکات تازه‌ای را به همراه دارد. بسیاری از دوستان و همکاران حاتمی گنجینه‌ای هستند که زوایای گشوده نشده کار حاتمی را در سینه دارند و بخشی از آنها از حاتمی می‌گویند. فیلم به طور محض به ستایش می‌پردازد و از زوایای مختلف در آن خبری نیست.

صدایی روی تصویر، زندگینامه حاتمی را از تولد و مراحل مختلف کاری می‌گوید. در این بین شخصیت‌هایی چون جمشید مشایخی، محمود کلاری، جمشید ارجمند، زاون قوکاسیان، لیلی گلستان، آیدین آغداشلو، احمد بخشی، ارسلان کامکار، امین تارخ، فرشته طائرپور و برخی دیگر از همکاران حاتمی به صحبت درباره او می‌پردازند. هر یک مرحله یا خصوصیتی از شخصیت و کار حاتمی را بیان می‌کنند البته در این میان جای خانواده هنرمند حاتمی خالی است. فیلم از این جهت مهم است که تلاشی کوچک برای یادآوری و شاید بازتعریف جایگاه و جغرافیای حاتمی در سینما ایران است.

اما فیلم ضعف‌هایی هم دارد، تیتراژ ابتدایی و انتهایی ضعیف، انتخاب‌های کم و سهل‌انگارانه از فیلم‌ها و فقدان روایت منسجم و چالش‌برانگیز در گفت‌وگوها فیلم را با موضوعی بزرگ به حاصلی کوچک تبدیل کرده که صرف وجودش البته مغتنم است. در فیلمی که درباره یکی از خوش‌سلیقه‌ترین و بصری‌ترین فیلمسازان تاریخ سینمای ایران است، از سلیقه و تصاویر بدیع و منسجم خبری نیست. این اثر را فرشاد خلیل‌پور کارگردانی کرده و تهیه‌کننده آن سالار طهرانی است.

به نظر می‌رسد با توجه به توضیحاتی که در تبلیغات اثر آمده سوته‌دل اولین مجموعه از پرتره‌هایی است که بناست به تناوب درباره شخصیت‌های بزرگ سینمای ایران تهیه شود. امری ضروری و جذاب که می‌تواند تاریخی روان و گویا از سینمایی باشد که امروز دارای نقاط عطف مهم و تاریخی قابل اعتناست.

سوته دل چند برکت مهم دارد؛ یکی این ‌که آدم را وسوسه می‌کند دوباره به دیدن آثار حاتمی بنشیند، دوم این‌که نظر آدم‌های مهمی را در اطراف حاتمی درباره او باز می‌تاباند و حاوی جملاتی جالب است و در آخر این‌که برای آدم‌هایی که حاتمی را خوب نمی‌شناسند یک آشنایی مقدماتی خوب است.

علیرضا نراقی