درنگی در روزگار، زندگی و اندیشه سعدی

سعدی بیشتر عمرش را در فضایی پر آشوب به سر برد که پیامد دراز مدتش، فقدان امنیت پایدار است و سست‌شدن مبانی اخلاقی و تلخ‌شدن زندگی. طبیعی است که این همه در دل و جان شاعر حساس و لطیفی چون او اثر بگذارد و در گفتار و رفتارش نمایان شود. کافی است کلیات شیخ را بررسی کنیم و این موارد را از جای‌جای آن بیرون بکشیم و با شواهد بیرونی که گزارش مورخان و وقایع‌نگاران و اسناد و منابع جانبی است، بسنجیم و به این ترتیب فضایی را که شیخ اجل در آن زیسته، بازسازی کنیم.

سعدی نمایندۀ اعتدال و عقلانیت در رفتار، دعوت به تحمل مشکلات طاقت‌فرسا، بردباری و شکیبایی، تسلیم‌بودن و خوش‌بینی به آینده است. با همۀ نقدهایی که می‌شود به سعدی کرد، اما از یاد نباید برد که او مرهمی آرام‌بخش و شفاگر بر زخم‌های عمیق روح ایرانی در یکی از بدترین و تلخ‌ترین ادوار تاریخ بوده است. بدون شناخت درست سعدی و نقش بی بدیلش در بازپروری روح و روان مردم و پی‌افکندن بنیان‌های تعلیمی و تربیتی به بیانی مفهوم و مقبول برای همگان و کم و بیش منطبق با دین و فرهنگ و آیین این دیار، نه می‌توان گذشته را به درستی شناخت و نه حال و آینده را لااقل در دو زمینۀ تربیت ایرانی و زبان فارسی.

تأثیر سعدی در گسترش و بالندگی زبان فارسی، کم‌اهمیت‌تر از نقشش در آموزش و پرورش نیست. بی هیچ گزافه زبان فارسی پس از فردوسی، به کسی به اندازۀ سعدی وامدار نیست و دلیلش همین بس که زبان گفتاری و نوشتاری امروز ما به زبان سعدی نزدیک‌تر است تا فردوسی. هر چند حکیم توس پایۀ این زبان را استوار کرد و کاخ بلند دری را بر آن بنیان نهاد؛ اما سه سدۀ بعد که این زبان، سخته و آزموده شد و از صافی زمان و هاضمۀ مردمان گذشت و به دست سعدی افتاد، فخامت و ستبری آن لحن خراسانی را با نرمی و شیرینی گفتار شیرازی طاق زد و زبانی لطیف و پخته و همسو با فرهنگ اسلامی پدید آورد که سرمشق سخن‌سنجان و گویندگان بعدی شد و به عصر ما رسید، به گونه‌ای که در این مدت هنجار گفتار فارسی‌زبانان شده است.

افزون بر اینها سعدی دو تحفۀ ارزشمند دیگر به ارمغان آورد: عشق و زیبایی. در فرهنگ ایران و زبان فارسی هیچ‌کس به اندازۀ او و در تراز او عشق و زیبایی را نستوده و مطلوب نکرده و در دسترس همگان قرار نداده و عیارش را بالا نبرده است.

در این مجموعه کوشش شده وارد فضای اندیشه چنین کسی شود و چارچوب‌های فکری و اعتقادی و هنجارهای اخلاقی و اجتماعی او شناسایی شود تا دریافت شود که چگونه می‌اندیشیده، چگونه می‌گفته و چگونه می‌زیسته است. افزون بر اینکه در مدت عمر او چه بر سر این سرزمین و مردمش آمده است.

این کتاب دو بخش عمده دارد: نخست نقل و نقد و بررسی تاریخی حات سعدی بر پایۀ متون متعدد تاریخی و سایر منابع قدیم و جدید که همگی در حکم شواهد بیرونی هستند و بی‌گمان اهمیت فراوانی دارند؛ دوم استخراج مطالب فراوان از لابلای آثار سعدی که بازتابی از حوادث روزگراند و موارد و مواد متعددی از جنبه‌های شخصی زندگی، علایق، روابط و خواسته‌ها و نگرش او را در دسترس می‌گذارند و به نوعی در حکم شواهد درونی هستند.

این کتاب در چهار بخش تنظیم شده است. در بخش نخست با فارس و شیراز آن عصر و حکومت محلی‌اش، وضعیت کلی ایران و سلسلۀ خوارزمشاهی، جنگ‌های صلیبی و مغولان و ورودشان به ایران و فرجام و پیامد ایلغارشان آشنا می‌شویم. بخش دوم گزارشی است از خاندان سعدی و از کودکی تا سالخوردگی او و سیر و سفرهای مکرر و ویژگی‌های فکری و اخلاقی و طرز رفتارش با دولتمردان به تقل از کلیات خود شیخ اجل. در بخش سوم که به نوعی ادامه و مکمل بخش قبلی است، چند مسئلۀ مهم بررسی می‌شود: عشق، نظربازی و اخلاقیات. در بخش پایانی هم به نقد و بررسی آثار چندگانۀ سعدی اختصاص یافته است.

مطالب کتاب در چهار بخش تنظیم شده است:

روزگار سعدی

سعدی از زبان سعدی

اندیشه و آثار سعدی

یادگار سعدی

این کتاب نگاشته حمید یزدان پرست در دو جلد از سوی انتشارات اطلاعات در سال 93 منتشر شده است.