شما ژن ورزشی دارید؟

این دانش نوین سبب می‌شود دستاوردهای تازه‌ای در زمینه جهت‌دهی و دستکاری ژن‌ها به‌وجود بیاید. با این حال ممکن است دستکاری و ورود فناوری در استفاده درست یا نادرست از ژن‌ها، مسائل اخلاقی ورزش را به چالش بکشد.

معرفی علم ژنتیک به مردم

دکتر علی متولی‌زاده اردکانی، پژوهشگر علم ژنتیک ایران درباره کارهای صورت گرفته در ورزش برای استفاده از فناوری در ژنتیک می‌گوید: ما ابتدا نیاز داریم تا این علم را به مردم معرفی کنیم. اطلاع‌رسانی سبب می‌شود در شروع، آگاهی‌های لازم برای شناخت ژنتیک ورزشی ایجاد شود و سپس مراحل بعدی توسعه یابد. ژنتیک علم جدیدی است که در طول یک دهه اخیر سرعت فزاینده‌ای در بیشتر حوزه‌های سلامت انسان پیدا کرده است. این علم در ایران غالبا در تشخیص و درمان بیماری‌ها شناخته می‌شود مانند بیماری‌های مادرزادی که فرد با مطالعه دقیق روش‌های درمانی و پیشرفت‌های پزشکی در حوزه ژنتیک، سعی دارد از بروز بیماری در نسل‌های آینده خانواده جلوگیری یا آن را کنترل کند.

دکتر اردکانی ادامه می‌دهد: ژنتیک فقط در این حوزه خلاصه نمی‌شود بلکه امروزه می‌توان استعداد فیزیولوژیکی، روانی یا رفتاری انسان‌ها را از طریق این علم مشخص کرد. بنابراین برای پیش بینی توانایی‌ها یا ناتوانی‌ها، علم ژنتیک به کمک ما آمده است. در ورزش برای شناخت استعدادهای شکوفا و نهفته، مسائل ژنتیکی اهمیت فراوانی پیدا کرده است و کشورهای پیشرفته در حوزه آزمایشگاهی در تلاش هستند با افزایش کارهای علمی و آزمایشگاهی، بسیاری از هزینه‌های روش‌های دیگر در زمینه استعدادیابی را کم کنند و زودتر به نتایجی از قبیل یافتن استعدادهای برنده در ورزش برسند.

رابطه استعدادیابی با ژن ورزشی

پژوهشگر ژنتیک ایران که تحصیلات خود را در آمریکا به پایان رسانده است امکانات آزمایشگاهی این کشور را در پیشبرد اهداف ژنتیکی ورزش بسیار وسیع و با برنامه توصیف می‌کند و می‌گوید: آنها با این علم درصدد مطالعه روی فرد برای تشخیص رشد ماهیچه‌ای او هستند. آنها می‌خواهند استعداد و توانمندی فرد را زودتر پیدا کنند و روی ورزش اختصاصی او برنامه‌ریزی داشته باشند. تخمین ظرفیت استقامت ریه، توانمندی‌های رگ‌زایی و مطالعه روی توانمندی ماهیچه‌های تند و کند انقباض و استعداد فرد به صدمه خوردن در حرکات ورزشی مجموعه‌ای از فعالیت‌های تحقیقاتی پژوهشگران ورزشی در رابطه با استعدادیابی از طریق مسائل ژنتیکی است.

دکتر اردکانی وجود ژن یا ژن‌های ورزشی در فرد را تائید می‌کند، با این حال می‌گوید ژن ورزشی فقط شاخص عملکرد نیست بلکه باید ویژگی‌های دیگری مانند ژن‌های درگیر در فرآیند هوش، اراده، استقامت، تلاش، مثبت اندیشیدن و... را مدنظر قرار داد. ژن‌هایی هستند که در فرایند فعالیت‌های سلولی ـ مولکولی در بدن تاثیر بسزایی دارند و کنترل فعالیت‌های ماهیچه‌ای یا ظرفیت اکسیژن‌رسانی به ریه و کار خون‌رسانی را بر عهده می‌گیرند. بنابراین ژن‌های تاثیرگذار ممکن است یک یا چند ویژگی را شامل شوند.

آزمایش خون، روش نوین

آزمایش خون برای تشخیص استعداد ورزشی فرد در رشته مرتبط چگونه انجام می‌گیرد؟

دکتر اردکانی پاسخ می‌دهد: هم‌اکنون در آمریکا آزمایشگاه‌هایی وجود دارند که با آزمایش خون افراد می‌توانند نوع ژن‌های درگیر با توانمندی‌های ورزشی را در افراد شناسایی کنند و براساس الگوهای جهش در این ژن‌ها برنامه‌های تغذیه‌ای و احتمال موفقیت در نوع ورزش‌ها را به فرد اعلام کنند.

با ورود فناوری به استفاده درست یا نادرست از فرآیند ژنتیکی آیا این مساله اخلاق ورزشی را به چالش می‌کشد؟ در مجموع آیا می‌توان رابطه‌ای بین این علم با دوپینگ ورزشکاران پیدا کرد به‌طوری که در آینده عوامل بازدارنده‌ای برای انجام چنین آزمایش‌هایی در نظر گرفته شود؟ دکتر اردکانی می‌گوید: استفاده غیرمجاز از پروتئین‌ها و هورمون‌ها و اعمال کنترل فعالیت ژن‌ها با داروها برای ارتقای فعالیت‌های بدنی ژنتیک با بحث استفاده از اطلاعات ژنتیکی افراد در جهت برنامه‌ریزی فعالیت‌های ورزشی فرق دارد این مواد برای فردی که آمادگی فعالیت دارد کاملا متفاوت است. کمیته مبارزه با دوپینگ با همکاری نهادهای بین‌المللی ورزش، روی استفاده از داروهای نیروزا کنترل دارند و تقلب در ورزش کاری غیر اخلاقی است که با کارکردهای نامناسب ورزشی مانند دوپینگ انجام می‌شود. اما با استفاده از علم ژنتیک می‌خواهیم استعداد ژنتیک فرد را بررسی کنیم و با شناسایی توانمندی‌های او هر چه زودتر بفهمیم در ورزش مربوطه آیا جهش در ژن‌ها وجود دارد یا نه؟ نمی‌خواهیم همین‌طور اتفاقی افراد وارد ورزش‌هایی شوند که استعداد برنده شدن در آنها را ندارند و بعد از گذشت چند سال حسرت از دست دادن زمان را بخوریم.

پژوهشگر پژوهشگاه علم ژنتیک ایران ادامه می‌دهد: ما برخلاف تقلب ورزشکاران، موادی را به بدن ورزشکاران برای پیشرفت آنها اضافه نمی‌کنیم بلکه با شناخت استعداد‌های ژنتیکی راهکارهای توسعه فرآیند استعداد ورزشی را از طریق پدر و مادر یا مربیان برای فرد ورزشکار برنامه‌ریزی می‌کنیم و به آنها جهت لازم را می‌دهیم. این برنامه‌ریزی شامل تربیت، تغذیه و برنامه‌ریزی فعالیت‌های ورزشی است. اگر مشاهده کنیم در فرد صدمه‌دیدگی زیاد است، پی می‌بریم جهش در یک‌سری ژن‌ها وجود دارد و ندارد. چون او استعداد صدمه خوردن دارد. بنابراین متناسب با بدن فرد او را به ورزش‌هایی متناسب با نوع بدنش روانه می‌کنیم. این موارد نشان می‌دهد علم ژنتیک در حوزه ورزش آگاهی را زیاد می‌کند پس مشکل اخلاقی ندارد.

استعدادیابی ژنتیک، یک ضرورت

با وجود توسعه این علم در دنیا در ایران هنوز کاری در مورد استعدادیابی ژنتیکی صورت نگرفته است. دکتر اردکانی برای عملیاتی کردن این دستاوردهای علم ورزش می‌گوید: وزارت ورزش و جوانان یا ارگان‌ها و نهادهای ذی‌ربط در ایران هنوز وارد حوزه استعدادیابی ژنتیک ورزش نشده‌اند و طبیعتا اقدامی هم صورت نگرفته است. باید در وزارت ورزش و جوانان استفاده از علوم ژنتیک آزمایشگاهی در استعدادیابی تعریف و ابتدا به ضرورت این نوع استعدادیابی پی برده شود. هر چند من معتقدم فقط وزارت ورزش و جوانان نمی‌تواند راهکاری برای استفاده از این علم به‌وجود آورد بلکه وزارتخانه‌های دیگر نیز باید به یاری ورزش در علم استعدادیابی ورزشی بشتابند. این کار مستلزم سرمایه‌گذاری است و کار درازمدت می‌طلبد. در شرایط کنونی ورزش ایران در غالب رشته‌ها از طریق مشاهده استعدادیابی می‌کند و با استخدام مربیان خارجی بسیاری از کمبودها را برطرف می‌سازد اما زمانی این روند ایده‌آل است که بتوان با بودجه کمتر و با صرفه‌جویی در زمان، استعدادهای برنده را کشف و برای آینده آنها برنامه‌ریزی کرد.