دردسرهای جوامع سالخورده

اما در جامعه‌ای که جمعیت کهنسال آن از جمعیت جوان آن پیشی بگیرد، اوضاع هم همیشه به این خوبی پیش نمی‌رود.

عمده‌ترین سرمایه هر کشوری، منابع طبیعی، نفت، ذخیره ارزی یا قدرت صنعت و تکنولوژی آن نیست، بلکه مهم‌ترین سرمایه هر سرزمینی، نیروی انسانی آن است.

حال اگر این نیروی انسانی، جوان، شاداب و کارآزموده باشد، در آن صورت می‌توان روی سایر مواهب طبیعی هم برای رشد و پیشرفت بیشتر کشور حساب باز کرد، اما اگر نیروی انسانی در هر جامعه‌ای، پیر و کهنسال باشد یا طراوت، انرژی جوانی و خلاقیت لازم برای انجام کارها را نداشته باشد، در آن صورت اگر پربارترین منابع طبیعی و مجهزترین امکانات صنعتی هم وجود داشته باشد، در آن شرایط نمی‌توان چندان روی سریع‌تر طی شدن مسیر توسعه کشور حساب باز کرد.

کدام جامعه سالخورده است؟

برای سالخوردگی جمعیت، تعریف‌ها و شاخص‌های متفاوتی بیان می‌شود.

دکتر محمد میرزایی، جمعیت‌شناس و رئیس انجمن جمعیت‌شناسی کشور در گفت‌وگو با جام‌جم توضیح می‌دهد: جامعه‌ای که 15 درصد از جمعیت یا بیشتر از 15 درصد از جمعیت آن بالای 65 سال داشته باشد، به‌عنوان جمعیت سالخورده به حساب می‌آید، اما در جامعه‌ای که بیش از 40 درصد جمعیت آن کمتر از 15 سال سن داشته باشند (مثل جمعیت ایران در سال 65)، به عنوان جمعیت جوان شناخته می‌شود. به طور مثال در کشوری مثل ژاپن، 20درصد جمعیت این کشور بالای 65 سال سن دارند؛ یعنی تقریبا از هر پنج نفر، یک نفر در سنین کهنسالی به سر می‌برد. این استاد جمعیت‌شناسی دانشگاه تهران پیش‌بینی می‌کند: در سال 1430 شمسی، 15 درصد جمعیت ایران، سنی بالاتر از 65 سال خواهند داشت و حتی می‌شود پیش‌بینی کرد تا اواخر قرن 21، بسیاری از کشورهای دنیا نیز 15 درصد جمعیتشان را افراد سالمند تشکیل بدهند.

بالا رفتن هزینه‌های درمان

بدیهی است در جامعه‌ای که بیشتر جمعیتش پا به سن گذاشته باشند و جمعیت کهنسال آن روز به روز افزایش پیدا کند، باید انتظار داشت برخی بیماری‌های مرتبط با سن و سال افراد نیز در آن جوامع افزایش پیدا کند. به طور مثال، علم پزشکی ثابت کرده است بین افزایش سن و احتمال ابتلا به بیماری‌های غیرواگیری مثل سرطان و انواع سکته‌ها رابطه مستقیمی وجود دارد.

براساس آمارهای رسمی، سرطان به عنوان سومین عامل مرگ و میر در بین ایرانی‌ها شناخته می‌شود، آن هم در حالی که این بیماری با افزایش سن، شیوع بیشتری پیدا می‌کند. بنابراین باید انتظار داشت با پیرترشدن جمعیت، روند ابتلا به این بیماری نیز همچنان سیر صعودی داشته باشد و در نتیجه، هزینه‌های نظام درمان نیز با پیرتر شدن جمعیت افزایش پیدا کند.

از سوی دیگر، پیرتر شدن جمعیت موجب می‌شود بخش بزرگی از افراد فعال جامعه، توانایی کارکردنشان را از دست بدهند و در واقع با پیرتر شدن جمعیت از تعداد نیروهای فعال در عرصه کار و تولید کم می‌شود. طبیعی است این روند بر جریان بازار، صنعت و تولید ناخالص داخلی هر کشوری تاثیر منفی می‌گذارد.

کاهش نشاط و سرزندگی در جامعه، افزایش رخوت و سستی، احتمال افزایش افسردگی، کاهش خلاقیت، کاهش بهره‌وری و احتمال گسترش فقر به دلیل از دست‌دادن توانایی‌های شغلی را می‌توان از دیگر تبعات منفی پیرشدن جمعیت به حساب آورد که هرکدام از این عوامل می‌تواند به صورت خفیف یا شدید در آن جامعه کهنسال خودنمایی کند.

جامعه کهنسال، مدیریت قوی می‌خواهد

نیازهای جوانان با نیازهای کهنسالان یکسان نیست و به همین دلیل واضح است در برنامه‌ریزی‌های کلان جامعه نیز نباید انتظارات و نیازهای دو طرف را یکسان فرض کرد.

میرزایی خاطرنشان می‌کند در کشورهای توسعه‌یافته تلاش می‌کنند با وجود پیرتر شدن جمعیت، سن از کارافتادگی افراد را به تعویق بیندازند تا با این کار، بخشی از جمعیت فعال و کهنسال جامعه را در فضای کسب و کار حفظ کنند، اما متاسفانه در جوامع در حال توسعه، افراد خیلی زود به مرحله پیری و از کارافتادگی می‌رسند.

به بیان دیگر، فرق مهمی که بین پیرشدن جمعیت در کشورهای توسعه‌یافته با کشورهای در حال توسعه وجود دارد این است که در صورت افزایش روند پیری در کشورهای توسعه‌یافته، همچنان جمعیت کهنسال در این کشورها نقش موثری در پیشرفت و توسعه کشور دارند و در سنین خیلی بالا به مرحله از کارافتادگی می‌رسند، زیرا درمان، رفاه و آموزش برای کهنسالان در این جوامع، مهم و ضروری تعریف شده است.

اما در صورت شروع روند پیری در کشورهای در حال توسعه، افراد کهنسال در سنین ابتدایی پیری به مرحله ازکارافتادگی و معلولیت می‌رسند، زیرا ساختار رفاهی جامعه طوری نیست که بتواند سالمندان را توانمند نگه دارد.

امین جلالوند / گروه جامعه