گیاهانی با عطرماندگار!

محققان پژوهشکده گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی موفق به شناسایی مناسب ترین روش استحصال روغنهای فرار از 4گیاه ترخون ، شوید، آویشن و نعناع فلفلی شده اند.

کد خبر: ۷۱۶۸۴

این تحقیقات بخصوص از آن رو اهمیت دارند که ناآگاهی از روشهای آماده سازی و استحصال مواد موثره گیاهان دارویی ، اغلب به از دست رفتن بخش عمده ای از محصولات منجر می شود.
با توجه به اهمیت موضوع گفتگویی با مهندس داراب یزدانی ، مجری طرح تحقیقاتی فوق الذکر به گفتگو نشسته ایم.

روشهای استحصال روغنهای فرار از گیاهان دارویی چه هستند؛
روشهای معمول استحصال اسانس های گیاهی ویا همان روغنهای فرار عبارت است از استفاده از بخارآب (steam distilation)، استفاده از حلالها واستفاده ازگاز CO2مایع تحت فشار بسیاربالا(SCFE).
اما روشهای معمولی که در اکثر صنایع استفاده می شود و در مورد اغلب اسانس های گیاهی متداول است ، 2روش اول هستند.
روش استفاده از بخارآب معمولا برای گیاهان خشک شده و روش استفاده از آب برای اندام های تازه گیاهی است.
مبنای استفاده از این روشها نوع اسانس وکیفیت مورد انتظار است ؛ برای مثال در روش SCFE چون استخراج اسانس در دمای بسیار پایین صورت می گیرد، کیفیت اسانس بسیار بالاست ولی به دلیل پرهزینه بودن و فناوری بالا هنوز در دنیا توسعه پیدا نیافته است.

منظور از روغنهای فرار چیست و عمدتا، این روغنها (اسانس ها) از چه گیاهانی استخراج می شود؛
منظور از روغنهای فرار یا همان اسانس ها، مواد فراری هستند که به دلیل سبک تربودن آنها ازآب ، در فرآیند تقطیر بسرعت از گیاه خارج شده و چون ماهیت آنها روغنی وسبک تر از آب است ، با آب مخلوط نمی شوند.
گیاهان ترخون ، آویشن ، نعناع فلفلی و شوید ازجمله 4گیاه اسانس دار مهمی هستند که در صنایع دارویی و غذایی از اسانس آنها به وفور استفاده می شود، از آنجایی که فرایند خشک کردن معمولا پرهزینه و زمانبر است و از طرفی فاکتور اصلی انتخاب استفاده از گیاه تر و یا خشک ، عملکرد میزان اسانس و ماده موثره است ، در تحقیقات ما نیز این 4گیاه برای مطالعه استفاده شده است.

اصولا هدف اصلی درتولید گیاهان دارویی درروند برداشت کیفی آن چیست؛
هدف دستیابی به بالاترین میزان ماده موثره در آن است. به عبارت دیگر و برای مثال در تولید نعناع فلفلی (PEPERMINT) هدف میزان بالای تولید برگ در هکتار نیست ، بلکه هدف میزان بالای تولید اسانس و به عبارت دیگر ماده موثر (ماده منتول MENTHOL) در هکتار است.
به عبارت ساده تر ممکن است در ظاهر زراعتی با تولید برگ گستر در واحد سطح عملکرد تولید ماده موثر بالاتری داشته باشد.

گیاهانی که در تحقیقات شما موردمطالعه قرارگرفته اند، چه کاربردهایی دارند؛
گیاهان مورد تحقیق عبارتند از:ترخون: اسانس این گیاه درصنایع غذایی و به عنوان طعم دهنده و در صنایع دارویی کاربرد دارد و همه ساله مقادیر زیادی از گیاه به صورت خشک و یا اسانس صادر می شود.
شوید: ازبذر و اسانس حاصله از بذر گیاه به مقادیر زیاد در داروهای گیاهی کاهش دهنده چربی خون و همچنین به عنوان طعم دهنده در صنایع غذایی کاربرد دارد.آویشن : ازاسانس و عصاره و گیاه آویشن به مقادیر زیاد در داروهای گیاهی از جمله شربتهای ضدسرفه وخلط آوراستفاده می شود، همچنین از پودر و اسانس آن به عنوان طعم دهنده و به عنوان آنتی سپتیک استفاده می شود.
نعناع فلفلی یا پرمینت: ازاسانس این گیاه به مقادیر بسیار زیاد در صنایع دارویی به عنوان ضدنفخ ، هضم کننده و آنتی سپتیک استفاده می شود، همچنین به عنوان طعم دهنده و معطرکننده در صنایع غذایی و صنایع بهداشتی مثل شامپو، صابون و غیره استفاده می شود.

حفظ ماده موثره در گیاهان دارویی مبتنی بر رعایت چه اصول وروشهایی است؛
حفظ ماده موثره درگیاه تحت تاثیر، مبتنی بر انتخاب محل مناسب برای کاشت گیاه ، استفاده از روشهای صحیح کاشت و داشت گیاه از جمله استفاده از روش کاشت مناسب ، استفاده از موادغذایی مناسب ، برداشت بموقع و صحیح گیاه ، اعمال فرآیندهای پس از برداشت صحیح از جمله نوع خشک کردن قراردارد.
از آنجایی که عملی ترین و متداول ترین روش معمول در اکثر گیاهان و در اکثر صنایع استفاده از آب است ، مبنای استحصال اسانس در تحقیق ما همین روش بوده است و پاسخ اصلی که ما بدنبال پاسخ آن بوده ایم ، چگونگی اجرای روند خشک کردن گیاه در صنایع و رسیدن به دمای مناسب برای جلوگیری از تاثیرات منفی برکمیت وکیفیت اسانس حاصله بوده است.

از مناسب ترین روش استحصال اسانس های گیاهی که طی تحقیقات انجام شده به آنها دست یافته اید، برایمان بگویید؛
گذری کوتاه بر پژوهش انجام شده برای یافتن مناسب ترین روش استحصال روغنهای فرار از 4 گیاه مورد مطالعه به این شرح است:
1-ترخون (Artemisia dracunculus L): مواد موثره اصلی دراسانس ترخون شامل استراگول ، لیمونن ، ترانس بتا اوسیمن والفا پینن هستند. از آنجایی که تفاوت چندانی در میزان اسانس و ماده موثره استراگول بین گیاه تازه و خشک شده در دمای 35 درجه سانتی گراد دیده نمی شود، می توان برای استحصال اسانس ترخون از گیاه تازه و یا خشک در دمای 35 درجه سانتی گراد استفاده کرد؛ ولی افزایش دما موجب کاهش میزان اسانس و ماده موثره می شود، اما عطر ظاهری گیاه حفظ می شود.
2-شوید (Anethum graveolense L):
نتایج به دست آمده درباره درصد اسانس و میزان کاروون و لیمونن در میوه گیاه شوید نشان می دهد که تفاوتی بین درصد اسانس در گیاهانی که در مرحله گلدهی و ابتدایی تشکیل بذر است با بذرهای برداشت شده در مرحله سبز و قبل از قهوه ای شدن دیده نمی شود.
در صورتی که هدف ، تولید اسانس به عنوان معطرکننده صنایع غذایی باشد، باید کل اندام گیاه در مرحله گلدهی و ابتدایی تشکیل بذر برداشت شود.
3-آویشن (Thymus vulgaris L): با خشک کردن گیاه آویشن حتی دردمای 35درجه سانتی گراد میزان اسانس به میزان 39درصد کاهش می یابد.
به دلیل کرکهای ترشحی محل ذخیره اسانس و همچنین ساختمان شیمیایی اسانس است. لذا مناسب ترین شکل برای تهیه اسانس با میزان بالا استفاده از اندام هوایی گیاه آویشن در مرحله گلدهی و به صورت تازه است.
4-پیرمینت (Mentha piperita L):وضعیت نعناع فلفلی مشابه آویشن است ، یعنی با خشک کردن گیاه حتی دردمای 35درجه سانتی گراد میزان اسانس به میزان حدود 40درصد کاهش می یابد و با توجه به میزان ماده موثره منتول مناسب ترین شکل برای تهیه اسانس گیاه با میزان بالای ماده موثره ، استفاده از گیاه تازه است.