از اتصال تا ارتباط

نسخه‌های اولیه این شبکه‌ها در شکل اتاق‌های گفت‌وگو (چت‌روم‌ها) از سوی برخی پایگاه‌های اینترنتی نظیر امریکن آنلاین، آی‌سی‌کیو، پیغام‌رسان سامانه مایکروسافت و یاهو ارائه می‌شدند. پایگاه‌هایی که این خدمات را ارائه می‌کردند بخشی از کاربران خود را به سوی تبلیغات اینترنتی و مخابراتی هدایت می‌کردند یا به ازای خدمات بیشتر از طریق کارت‌های اعتباری مانند ویزاکارت یا مسترکارت از آنها پول دریافت می‌کردند. یکی از راه‌های جذب مخاطب بیشتر و تبلیغ شبکه‌های مخابراتی با پهنای باند گسترده‌تر، تبلیغ استفاده از خدمات ارسال و دریافت صوت و تصویر بود. با ارائه این خدمات، امکان به اشتراک گذاشتن عکس و موسیقی فراهم شد و بعدها خدمات ارسال و دریافت فیلم زنده هم به آن اضافه شد.

به همراه ارتقای رایانه‌های خانگی و ساده شدن نصب و راه‌اندازی نرم‌افزارها و همچنین فراگیری استفاده از رایانه و اینترنت، خدمات این پایگاه‌ها بیشتر شد. امکان اختصاص صفحه شخصی به کاربران (پروفایل) به صورت رایگان، همراه با محتوای گرافیکی جذاب و متنوع و پیشرفته، کاربران بیشتری را بخصوص در میان نسل نوجوان به خود جلب کرد.

از آغاز نخستین روزهای سال 2004 میلادی، ارائه‌دهندگان شبکه‌های اجتماعی تلاش می‌کردند نسبت به برندسازی و تجاری‌سازی گسترده خدمات خود به صورت جدی‌تری اقدام کنند و از این طریق سود بیشتری را به سرمایه خود جلب کنند. عده بسیاری از کاربران به یک شبکه اجتماعی خاص مانند یاهو 360 یا فیسبوک جلب می‌شدند و داشتن حساب کاربری در این شبکه‌ها به نوعی برخوردار بودن از یک امتیاز ویژه محسوب شد. برند بودن و به همراه داشتن مارک و نشانه یک شبکه اجتماعی مجازی، مقدمات فراگیرشدن شبکه‌های اجتماعی مجازی را در دنیای معاصر پدید آورد به طوری که آمارها نشان می‌دهد برخی کاربران ساعات بیشتری را صرف کارکردن با محتوای فضای مجازی شبکه‌های اجتماعی اختصاص می‌دهند تا تلویزیون، کانال‌های ماهواره‌ای و رادیویی و حتی محیط‌های اجتماعی واقعی دوستان و آشنایان و خانواده.

سیر تکامل شبکه‌های اجتماعی مجازی در سه بخش قابل بررسی است. با نگاهی تاریخ‌محورانه، دوره اول را می‌توان مربوط به خدمات گپ و گفت (چت) و خدمات محدود ارسال و دریافت فایل و تصویر تا قبل از سال 2001 میلادی دانست. دوره دوم از سال 2001 تا 2005 میلادی است که از برنامه‌نویسی تحت وب برای ارائه خدمات توامان گپ و گفت و صفحات شخصی به صورت بلاگ اختصاص یافت. دوره سوم مربوط به سال 2005 میلادی تاکنون است که دوره فراگیر و همگانی شدن شبکه‌های متنوع اجتماعی با کاربران انبوه تحت شبکه‌های اینترنتی و مخابراتی همراه است که به اینترنت نیز محدود نمی‌ماند.

این خدمات گسترده مخاطبانی را از طیف‌های متنوع اجتماعی به خود جلب کرد. به ادعای منابع اطلاع‌رسانی یکی از شبکه‌های اجتماعی تعداد کاربرانی که از این شبکه استفاده می‌کنند از رقم یک میلیارد نفر گذشته است؛ یعنی تقریبا از هر هشت نفر در جهان یک نفر عضو یک شبکه اجتماعی خاص است. البته باید در نظر داشت این آمار احتمالا شامل تعداد افرادی که دارای چند شناسه کاربری هستند یا عضویت خود را ملغا کرده‌اند، نمی‌شود. با این حال ارائه این آمار کم و بیش تأمل‌برانگیز است.

در این شرایط به نظر می‌رسد حجم ترافیک انسانی بالایی که به روی شبکه‌های اجتماعی است نشانگر علاقه‌مندی طیف وسیعی از مردم جوامع مختلف به خدمات شبکه‌های اجتماعی مجازی باشد. این خدمات امکان به اشتراک گذاشتن عکس‌های دوران کودکی، موسیقی مورد علاقه، اندیشه‌ها، آرا و نظرات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی و همچنین مقاله و پایان‌نامه و جزوه آموزشی و یافتن دوست قدیمی را فراهم می‌کند.

از دیگر سو، خدمات دوستیابی در برخی از این شبکه‌های اجتماعی، امکان اتصال با افرادی را که از نزدیک ارتباطی با شخص ندارند فراهم می‌کند؛ اتصالی اینترنتی که معلوم نیست چگونه و برای چه شکل می‌گیرد. این شکل از رابطه بسته به شرایط ویژه‌اش ممکن است در سطح یک اتصال مجازی باقی بماند که صرفا برای سرگرمی و وقت‌گذرانی شناخته شود، اما در شرایطی ویژه ممکن است به ارتباط با فرد بینجامد. این اتصال همچون عبور از پلی شلوغ از مردم است که مردم در آن در رفت و آمدند و دائما به یکدیگر برخورد می‌کنند. امکان دارد در این بین ارتباطی از برخورد دو فرد شکل بگیرد که آنچنان مشخص نیست عاقبتش چیست. با این حال فارغ از خوب یا بد بودن این ارتباطات و فارغ از جنبه‌های ارزشی دیگر درباره شبکه‌های اجتماعی مجازی می‌توان گفت شبکه‌های اجتماعی مجازی طیف وسیعی از خدمات را به کاربران تازه خود ارائه کرده‌اند.

اتصالی که بین افراد در فضای این شبکه‌ها شکل می‌گیرد تا حدود زیادی از نظر معیارهای ارزشی دوستی نظیر صمیمیت، تعهد، وفاداری و پایبندی برای ما ناشناخته است. پژوهش‌های دانشگاهی رسمی از نحوه شکل‌گیری این اتصالات و ارتباطات در حال مطالعه و بررسی هستند تا جنبه‌های مختلف اتصالات و ارتباطات مجازی را مورد نقد و تحلیل قرار دهند.

یکی از مهم‌ترین عواملی که در جهت‌دهی یک کنش در شبکه اجتماعی موثر است، شخصیت فرد حاضر در شبکه است. این که توقع فرد از این شبکه چیست، هدف وی از عضویت در آن شبکه چیست و وی چگونه روحیات و خلق و خویی دارد و سابقه رفتارهای اجتماعی او در قبال دیگران چگونه است؛ مشخص‌کننده بازخوردهایی است که در رفتار وی پس از استفاده از این شبکه‌ها نمود پیدا می‌کند. این موضوع برای جوامع مختلف با فرهنگ‌های متنوع و همچنین سنین افراد تغییر می‌یابد. ممکن است هدف، مشاهده عکس دوستان و آشنایان، مکالمه با فرزندان و تبادل اطلاعات پژوهشی باشد یا وقت‌گذرانی و خوشگذرانی‌های نوجوانانه.

در جامعه‌ای که پیشرفت فضای مجازی را به صورت گام به گام و آگاهانه همراه با آموزش از دوره کودکی تجربه کرده است، مخاطرات و معضلات کمتری در باب استفاده از این شبکه‌های مجازی پدید خواهد آمد. در برخی جوامع از جمله جامعه ایران، سرعت شتابدار توسعه این شبکه‌ها با آموزش همگانی در ایجاد دستورالعمل برای به‌کارگیری آنها متناسب نبوده و رفتار عمده افراد در برخورد با شبکه‌های اجتماعی لحظه‌ای و بدون مطالعه است. البته عده‌ای منتقد این موضوع هستند و آموزش در این عرصه را مغایر با روش‌های دموکراتیک دسترسی آزاد به اطلاعات می‌بینند. در هر دو جبهه این بحث در ایران، مطالعات پژوهشی عمیق و جامع صورت نگرفته و مباحث فنی در این بخش در بسیاری موارد با برخی مقولات ارزشی خاص خلط شده است. دعاوی آنان قابل بررسی بوده، اما مهم‌ترین پرسشی که مورد بحث عموم است بر این معما استوار بوده که آیا این شبکه‌های اجتماعی مجازی در عین آسان‌تر کردن ارتباطات بر کیفیت ارتباطات ما تأثیر مثبت داشته‌اند یا نه؟

این پرسش در محافل غربی و شرقی چنان در حال بررسی است که به بحث آکادمیک روز بدل شده و سخنرانی‌های بسیاری در این باره ارائه شده است. یکی از راه‌هایی که برای آشنایی نسل آینده با این شبکه‌ها مطرح است آموزش آنلاین کودکان و استفاده از مدل معلم مجازی در خانه است. با این حال این راه‌ها پاسخگوی نیازهای کنونی آموزشی برای بهبود رفتار تک‌تک افراد جامعه نسبت به این راه‌های ارتباطی جدید نیست.

در جوامع در حال توسعه نظیر ایران، ترکیه و برزیل سرعت توسعه آموزش‌های لازم برای به‌کارگیری شبکه‌های اجتماعی مجازی تا برآوردن انتظارات فاصله زیادی دارد. همچنین چون این دسته از تکنولوژی‌های جدید در این جوامع به صورت گام به گام و همراه با افزایش آگاهی عمومی توسعه نیافتند و صرفا همراه با توسعه زیرساخت‌های مخابراتی و فنی از سوی شرکت‌ها و سازمان‌های سرمایه‌گذار و پیمانکار این عرصه گسترش یافتند، مسائل پیچیده دیگری را نیز به جامعه تحمیل کرده‌اند. آگاهی نداشتن خانواده‌ها از فضای عمومی شبکه‌های مجازی به مثابه یک جامعه فشرده (که همان کوچه‌پس‌کوچه‌های تاریک و خلوت شهر را در بر دارد)، در نحوه برخورد فرزندان با این تکنولوژی جدید مرتبط است. همچنین سازمان‌های فرهنگی به نتایج پژوهشی و رسانه‌ای قطعی مبنی بر محدود کردن دسترسی به این شبکه‌ها یا رها کردن استفاده از آنها به دست کاربران به نتایج قطعی نرسیده‌‌اند و مخاطرات امنیتی و ارتباطات مشکوک در این فضا، فواید روشنگرانه و آگاه‌کننده این شبکه‌ها را تحت‌الشعاع قرار داده است. در این شرایط لزوم بازتعریف و ارائه مقالات و یادداشت‌های پژوهشی در حوزه بازخورد اجتماعی ارتباطات و اتصالات در شبکه‌های مجازی ضروری به نظر می‌رسد.

همراه با توسعه زیرساخت‌های مخابراتی ـ که غیرقابل اجتناب است ـ و همچنین افزایش تقاضا برای عرضه خدمات اینترنتی با سرعت بالاتر، مسائلی که عضویت در شبکه‌های اجتماعی مجازی پدید می‌آورند، پیچیده‌تر می‌گردد. لذا مسئولان فرهنگی باید در ارائه این خدمات، آموزش‌های لازم را از راه‌های مختلف نظیر ارائه بروشورها، مقالات، تبلیغات رسانه‌ای و نشریات و کتاب‌ها گسترش دهند و شرایط به‌کارگیری منصفانه و مفید شبکه‌های اجتماعی مجازی را فراهم آورند.

جلال نبهانی‌زاده / پژوهشگر مطالعات تکنولوژی