ارابه رانان خدای خورشید

چند سال پیش ده ها قوی مهاجر از سرزمین یخ زده سیبری مثل همیشه به شمال و شمال غربی کشورمان وارد شدند. آن سال هوا در سیبری پیش از موعد سرد شده بود و ظاهرا تعدادی از زیستگاه های مسیر مهاجرتشان از بین رفته بود

کد خبر: ۶۵۰۲۲

، در آن زمان تعداد بیشتری از این پرندگان همیشه عاشق به نزدیکی ساری آمدند.
از روی پناهگاه حیات وحش میانکاله در سی و پنج کیلومتری شمال شرقی ساری عبور کردند و زمانی که به نزدیکی روستای زاغمرز رسیدند، شکارچیان بی رحم از آنها استقبال گرمی کردند.
آنها این الگوهای زیبایی را با سربهای گرم خود از پای درآوردند و تعداد اندکی از آنها به نزدیکی تالاب نپو رسیدند. یکی از محافظان طبیعت و دوستداران واقعی آن ، علی ابوطالبی چادری در نزدیکی محل فرود آنها برپا کرد و در مدتی که آنها در آنجا بودند توانست چند تایی را زنده نگه دارد تا شاید سال دیگر هم شاهد حضورشان در آسمان نیلگون مازندران باشد.
قبل از انقلاب ، سالانه حداقل دو هزار قوی سفیدرنگ واردخاک عزیزمان می شد امروز از آمار واقعی این پرندگان زیبا کاملا بی خبریم و شاید تنها در آرشیوهای سازمان محیطزیست بتوان خبری از آنها یافت.
در ایران می توان سه گونه از قوهای سپید را مشاهده کرد. قوی گنگ که تمام بدنش سفیداست و منقارش رنگ پرتقالی دارد و در انتها سیاه رنگ است. قوی گنگ براحتی از بقیه قوها شناخته می شود چون گردنی مارپیچی دارد و در بالای منقارش گوی گرد و سیاه رنگی دیده می شود.
این پرنده برای زمستان گذرانی به شمال و شمال غربی کشورمان می آید و در گذشته آنها در تالابهای لپو و میانکاله در نزدیکی ساری و نکا، دریاچه آلاگل ، آجی گل و لما گل در شمال شرقی گرگان ، تالاب بندر کیاشهر و دهانه سفیدرود و مرداب انزلی دیده می شدند. اما قوی فریادکش که قدیمی ترین قوی هاست و جد همه آنها محسوب می شود از همه گونه ها جالبتر است.
این قو اولین بار در فهرست گونه های طبقه بندی شده « لینین» قرار گرفت. از نظر اندازه کاملا شبیه قوی گنگ است اما به قوی کوچک شبیه تر است.
روی منقارش زرد و نوک و حاشیه منقارش سیاه است و گردنش نسبت به قوی گنگ پیچش ندارد. بیشترین پراکندگی را دارد و زیستگاه اصلی اش در دریاچه های اطراف جنگلهای مخروطی و زمینهای باتلاقی و تالابهای کم آب محدوده اطراف شمالگان است.
جمعیت ناشناخته قوهای فریادکش که شاید بتوان به سه دسته اصلی تقسیم کرد. دسته اول دسته غربی این پرندگان است که در ایسلند تخم گذاری می کنند و برای زمستان گذرانی به ایرلند و مناطق دیگر جزایر بریتانیا می روند.
دسته شرقی که از روسیه شرق دور می آیند (سیبری) و دسته آسیای مرکزی که از مسیر مهاجرت و توقفهای آنها و محل زمستان گذرانیشان هیچ اطلاعی نداریم. در جمعیت قوهای فریادکش تنها 20 درصد از جفتهای بالغ توانایی زاد و ولد دارند و دانشمندان تا امروز نمی دانند که دسته جفتهایی که زاد ولد نمی کنند در تابستان به کجا می روند.
جزیره هوکایدو با آبهای گرم معدنی اش یکی از بهترین محلها برای بررسی قوهای فریادکش است. در این جزیره می توان ورود قوهای فریادکش را از شرق سیبری و روسیه شرق دور نظاره کرد.
این پرندگان به منحصر به فرد بودن در میان خانواده غازها معروف اند. آنها درست مثل وسعت قلمروشان پر از رمزورازند. قوها عموما تک همسرند و طول عمرشان زیاد است.
رابطه عاشقانه آنها با جفتشان پایدار است و گاهی این رابطه از تابستان قبل از بالغ شدن شکل می گیرد. جفت یابی در فصل زمستان است و ابعاد بدن قوهای شرقی و غربی با یکدیگر متفاوت است حتی شکل الگوی منقار قوهای فریادکش ژاپنی با اروپایی کاملا متفاوت است.
در گذشته مردم یونان و اروپا تصور می کردند که قوها در مسیر مهاجرتشان ارابه خدای خورشید «آپولو» را در آسمان می کشند و آپولو را بر پشت باد شمال به سوی پردیس می برند.
مسیر مهاجرت دسته غربی 800 تا 1200 کیلومتر که از روی دریا انجام می شود در گذشته نه چندان دور تصور می شد که این مسیر بسیار خطرناک و پرندگان جوان و پیر به علت خستگی نمی توانند روی آب استراحت کنند و از بین می روند اما امروز می دانیم که قوهای فریادکش در سطح پایین پرواز می کنند و روی آب هم می توانند استراحت کنند.
ماهواره هایی که قوهای دسته غربی را ردیابی می کنند توانستند الگوی صحیح مهاجرتی آنها را به دانشمندان ارائه کنند اما مسیر مهاجرت دسته آسیایی همچنان در ابهام است.
با قراردادن فرستنده هایی روی پا و گردن پرنده می توان با رصد خانه های مخصوص آنها را توسط ماهواره دنبال کرد و از سلامتشان با خبر شد. اما اگر مسیر مهاجرت مشخص نباشد مثل آنچه که در ایران اتفاق می افتد نمی توان از بازگشت و سلامت آنها با خبر شد و پس از مدتی همه پرنده ها ناپدید می شوند.
امروز دانشمندان و پرنده شناسان حتی از منشا اصلی (پرندگانی) قوهای فریادکشی که به دریای سیاه و دریای خزر می آیند مطمئن نیستند و حتی از محل جوجه گذاری آنها بی خبرند.
هر جفت قوهای فریادکش بالغ محدوده ای از تالاب را برای خود در نظر می گیرد و به علت نبود زیستگاه های مناسب برای همه قوها تعداد زیادی از آنها بدون محل برای زاد و ولد می مانند و به دسته های مجزا تقسیم می شوند و مسیر دیگری را انتخاب می کنند.
در مدتی از تابستان قوهای فریادکش قادر به پرواز نیستند و در این چند هفته پرهای جدید جایگزین پرهای پرواز قدیمی می شوند.
برای این مدت آنها به زیستگاه کاملا امنی نیاز دارند تا از خطرات احتمالی در امان باشند. در سال 2003 میلادی یکی از پرنده شناسان در دریاچه «ترفوتسو» جزیره وکایدو ژاپن شاهد شانزده جوجه قو بود که پشت سر والدینشان حرکت می کردند این اولین بار بود که چنین صحنه ای ثبت می شد.
میانگین تخم گذاری قوها 3 تا 5 تخم است که از این تعداد در اوایل یک یا دو جوجه از بین می روند. این جوجه ها به خاطر از بین رفتن والدینشان و یا زیستگاهشان توسط جفت دیگری پذیرفته شده اند.
با وجود گستردگی زیاد زیستگاه این گونه از قوها حتی نمی توان آمار دقیقی از جمعیت آنها ارائه کرد و دقیقا نمی توان حدس زد که آنها در مسیر مهاجرتشان کجا می روند و زمستان را در کجا می گذرانند.
ممکن است با افزایش تخریب زیستگاه ها و شکار بی رویه آنها و حتی ساخت و ساز بندرها و سدهای متفاوت تا چند سال دیگر پرواز این پرنده زیبا را بر فراز آسمان آبی خودمان هرگز نبینیم.
اما «قوی کوچک» که درست شبیه قوی فریادکش است و اندکی جثه اش کوچکتر به نظر می آید. در تالاب های میانکاله (ساری)، دریاچه امیرکلایه ، تالاب بندر کیاشهر، مرداب انزلی ، دریاچه های شورگل و یادگارلو (آذربایجان ) و دریاچه ارومیه قابل مشاهده است.
این قو گردنش راست تر و زردی منقارش در قاعده کمتر است و صدای بسیار آرامی دارد بیشتر شبیه غازها پرواز می کند و سریع تر از قوی فریادکش بال می زند. قوها از گیاهان ته آب تغذیه می کنند. روی زمین آشیانه می سازند و به شکل 8پرواز می کنند.
اگر امروز آماری از قوهای دیده شده ای داشتیم که برای زمستان گذرانی به تالاب ها و دریاچه های ایران می آیند، می توانستیم با آمار قبل از انقلاب مقایسه ای کنیم و به دلایل کم شدن جمعیت آنها در ایران پی ببریم و راهی برای حفظ این گونه جهانی و ارزشمند پیدا کنیم.