اختراعات، ابزاری برای استعدادیابی است

اگر ما انتظار داریم در حوزه فناوری انقلابی ایجاد کنیم باید در حوزه علم هم انقلاب داشته باشیم. البته باید توجه داشت با در نظر گرفتن محدودیت منابع، علم باید کاربردی باشد تا سریع‌تر تبدیل به ثروت شود. افرادی که به اصطلاح استعداد برتر هستند در هموار ساختن این مسیر نقش مهمی ایفا می‌کنند. فرد استعداد برتر ظرفیت و توان اثرگذاری در رشد و پیشرفت کشور را دارد. کمتر کشوری را می‌توان پیدا کرد که از معیارهای کمی مانند کنکور، المپیاد و آزمون‌های علمی به‌عنوان معیار علمی برای شناسایی نخبگان استفاده کند. در بیشتر کشورها از معیارهای ارزیابی کیفی مانند جشنواره برای شناسایی استعدادهای برتر استفاده می‌شود که می‌تواند راهکاری برای شناسایی استعدادهای برتر در دیگر کشورها هم باشد. برای مثال، جشنواره اختراعات زمینه بروز استعداد افرادی است که زمینه علمی قوی‌تری دارند، اگرچه مطلوب این است افرادی که زمینه علمی قوی‌تری دارند، اختراعاتی را ارائه‌ کنند تا احتمال خطا کاهش پیدا کند.

حمایت‌ها هدفمند باشد

یکی از مشکلات موجود در کشور ما در حوزه ثبت اختراعات این است که ما مقدم بر ثبت اختراعات، مقوله‌ای به‌عنوان ثبت ایده و ثبت مالکیت معنوی نداریم. بنابراین تردیدی نیست در حوزه ثبت اختراعات مشکلات و محدودیت‌هایی وجود داشته باشد. این نواقص در فرآیند ثبت ایده بیشتر نمایان است. در کشور ما ثبت اختراع و ثبت ایده به‌عنوان یک مقوله واحد مطرح است. طرح‌هایی به‌عنوان اختراع مطرح می‌شود که شاید کاربردی نداشته باشد. ما باید اولویت‌ها را مشخص و از اولویت‌های اختراع حمایت کنیم و این‌طور نباشد که از همه محصولات حمایت شود. در بخش دولتی و خصوصی حمایت‌ها باید هدفمند باشد. در کشور ما ممکن است افراد خلاق زیادی وجود داشته باشد، نباید این افراد را محدود کرد. این افراد عامل رشد و جهش کشور هستند. برای حمایت از افراد باید به دنبال نوآوری باشیم. یعنی باید افراد خلاقی را شناسایی کنیم که در راستای حل مشکلات گام برمی‌دارند. اولین قدم اعلام نیازها و اولویت‌ها است. ثبت اختراع به خودی خود انگیزه‌ای ایجاد نمی‌کند. تقلب و تخلف فقط به ثبت اختراعات محدود نمی‌شود، بلکه در مقالات علمی هم چنین روندی وجود دارد. آنچه مهم است نوع حمایت و جهت آن است. اگر نوع و جهت حمایت براساس استاندارد علمی و نیاز کشور طراحی شود، جلوی تقلب‌‌ها گرفته می‌شود.

از مجموع افرادی که اختراع ثبت کرده‌اند، گروهی که می‌خواهند از حمایت‌های بنیاد بهره‌مند شوند در جشنواره‌های ملی و منطقه‌ای شرکت می‌کنند. بنیاد ملی نخبگان متولی جشنواره‌هایی است که می‌تواند در فرآیند ثبت اختراعات به‌عنوان یک تصفیه‌کننده عمل کند. پیش از این‌که بنیاد این جشنواره‌ها را راه‌اندازی کند این رسالت در جای دیگری دنبال نشده بود. ثبت اختراع به منزله ایجاد حق است و بنابراین تردیدی وجود ندارد در آن تخلف و تقلب وجود‌داشته باشد. در جشنواره‌های ملی و منطقه‌ای، 20 درصد اختراعات پذیرفته می‌شود. از این تعداد درصدی از اختراعات قابلیت تجاری‌سازی دارد که به آنها کمک مشاوره‌ای ارائه می‌شود تا این محصولات تجاری‌سازی شود. اگر تسهیلات بنیاد ملی نخبگان نبود، میزان ثبت اختراعات این‌طور رشد پیدا نمی‌کرد، اگرچه روند ثبت اختراعات نواقصی دارد که باید اصلاح شود، اما باید پذیرفت در همه دنیا از اختراعات به‌عنوان عامل رشد و ملاکی برای استعدادیابی استفاده می‌شود. به عبارتی در همه کشورها برای ایجاد زمینه رشد انگیزه ایجاد می‌‌کنند که عامل رقابت و افزایش تولید است.

معافیت سربازی نداریم

یکی از تسهیلات ارائه شده از سوی بنیاد ملی نخبگان برای حمایت از مخترعان این است که برای این افراد امکانی را فراهم می‌کند تا این افراد بتوانند در قالب طرح پژوهشی دوره‌ سربازی را سپری کنند. علاوه بر این، این گروه از افراد می‌توانند همزمان با تحصیل در مقطع کارشناسی یا کارشناسی ارشد این دوره طرح پژوهشی را طی کنند. هدف ما این است که از توانایی و ظرفیت مخترعان در پژوهش‌ها و طرح‌های تحقیقاتی استفاده کنیم. اگر ما به هر دلیلی نتوانیم از این ظرفیت‌ها استفاده کنیم به این معنی نیست که این تسهیلات از پایه اشتباه بوده است.

همه اختراعات تحت حمایت بنیاد قرار نمی‌گیرد

یکی از ایرادهایی که به بنیاد ملی نخبگان گرفته می‌شد، این است که افراد می‌توانند با خرید اختراعی که خودشان در آن هیچ مشارکتی نداشته‌اند، تحت حمایت بنیاد قرار گیرند. بنیاد با توجه به اهمیت این موضوع اصلاحاتی را در روند ارزیابی اختراعات اعمال کرده است. برای مثال در جشنواره‌های اختراعات افراد باید حتما خودشان حضور داشته باشند و در حضور داوران متخصص درباره طرح ارائه شده توضیحاتی را ارائه کنند. بنیاد ملی نخبگان برگزار‌کننده این جشنواره‌هاست، اما برای داوری از ظرفیت تخصصی دانشگاه‌ها در گروه‌های تخصصی استفاده می‌کند.

در مرحله ارزیابی اختراعات بیش از ده داور حضور دارد که اختراعات ثبت شده را برای ورود به جشنواره مورد ارزیابی قرار می‌دهند. هریک از داوران جداگانه امتیاز می‌دهد و هر طرحی که بتواند حداقل امتیاز لازم را ثبت کند، برگزیده می‌شود. این فرآیند کاملا شفاف است. جدید بودن طرح در سطح کشور یا در سطح دنیا،‌ قابلیت رقابت آن، داشتن ارزش اقتصادی و برخورداری از پایه و اساس علمی مبنای امتیازدهی است. فرد باید در یک جلسه حضوری درباره اختراعی که دارد اطلاعاتی را ارائه کند و مدرک علمی او هم بررسی می‌شود. در گذشته این کار غیرحضوری انجام می‌شد،‌ اما بتدریج ضعف‌ها برطرف شده است. اگر اختراعی ثبت می‌شود که کاربردی است ما باید بستری برای توسعه اختراعات فراهم کنیم و کمک‌هزینه‌ای را برای توسعه طرح در اختیار مخترع قرار دهیم. بنیاد، اختراعی را که قابلیت تجاری‌سازی دارد به ستادهای علم و فناوری ریاست‌جمهوری معرفی می‌کند تا در اولویت تسهیلات قرارگیرد. اگر ما راه را درست ترسیم کنیم، خطا‌ها کاهش پیدا می‌کند. اگر کاری درست و اصولی است نباید به خاطر چند خطا آن را کنار بگذاریم. ما باید از تجربه کشورهای موفق استفاده کنیم تا راه صحیح انتخاب شود.

دکتر سیدحمید جمال‌الدینی / مشاور بنیاد ملی نخبگان