الگوی مناسب کشت کشاورزی نداریم

روش سنتی و غرقابی کشت و تولید، کاشت محصولاتی که به آب زیادی نیاز دارد و در نهایت نبود الگوی مناسب و سراسری برای تولید محصولات زراعی، از جمله عواملی است که موجب شده کشور همواره با مشکل کمبود آب و پدیده خشکسالی و خسارات ناشی از آن در بخش کشاورزی مواجه باشد.

علاوه بر خسارات وارده به بخش کشاورزی به دلیل کمبود آب که نمونه‌ای از آن را می‌توان در شرق استان اصفهان و اراضی حاشیه زاینده‌رود مشاهده کرد، که به بیکاری هزاران نفر منجر شده است، بخشی از بحران‌های ایجاد شده در کشور نظیر بحران دریاچه ارومیه نیز ناشی از گسترش اراضی کشاورزی و کشت و تولید به روش سنتی است، به طوری که به گفته کارشناسان هم‌اکنون بخش قابل توجهی از آب مورد نیاز این دریاچه، در اراضی کشاورزی مناطق همجوار مورد بهره‌برداری قرار گرفته و به دلیل استفاده از روش سنتی، هدر می‌رود. در حالی که با اصلاح روش‌های آبیاری سنتی در اراضی همجوار ارومیه و تبدیل آن به کشاورزی و آبیاری نوین، ضمن جلوگیری از هدررفت آب‌های سطحی و زیرزمینی،‌ می‌توان بهره‌وری از منابع آبی موجود را نیز افزایش داد.

کاشت محصولات آب‌دوست

از سوی دیگر کاشت محصولات آب دوست که به آب زیادی نیاز دارد، بدون توجه به شرایط اقلیمی منطقه، از دیگر عواملی است که موجب هدررفت بخش زیادی از منابع آبی موجود می‌شود.

این مشکل نه فقط در استان‌های خشک و نیمه‌خشک، بلکه در استان‌هایی که از بارش مناسب و منابع آبی خوبی برخوردار است همچون لرستان نیز به چشم می‌خورد و حتی مشکل ایجاد کرده است.

استمرار روند برداشت آب از سفره‌های آب زیرزمینی در لرستان به گونه‌ای است که دشت‌های برخی شهرستان‌های استان از جمله کوهدشت، دچار نشست شده و همین امر خودسوزی زمین را به دنبال داشته است.

معاون زراعت سازمان جهاد کشاورزی استان لرستان در این‌باره به مهر می‌گوید: متاسفانه بی‌توجهی به الگوی کشت مناسب در برخی شهرستان‌های استان موجب بحران و چالش آب شده است.

عظیم دادگر با اشاره به کاشت ذرت در شهرستان کوهدشت به عنوان محصولی آب‌دوست می‌افزاید: هرهکتار ذرت نزدیک به 12 هزار مترمکعب آب مصرف می‌کند که افزایش سطح زیرکشت ذرت در این شهرستان و برداشت بیش از حد منابع آب نگران‌کننده است.

به گفته وی، در صورتی‌که روند استفاده از منابع آب در کوهدشت به همین صورت استمرار داشته باشد، برای چهار سال آینده نه فقط برای کشاورزی که برای شرب مردم نیز آبی در شهرستان کوهدشت وجود نخواهد داشت.

معاون زراعت سازمان جهاد کشاورزی لرستان خواستار اصلاح الگوی کشت در شهرستان‌های مختلف استان می‌شود و می‌گوید: آنچه کشاورزان را به سمت کاشت محصولات آب‌دوست سوق داده، درآمدزایی بالای این محصولات است، به طوری‌که کاشت کلزا به عنوان محصولی که نیازمند آبیاری کمتر است، درآمد کمتری نسبت به کاشت ذرت برای کشاورزان دارد.

خلأ‌های قانونی در زمینه برخورد با کشاورزان

دادگر با تاکید بر این‌که نظام بهره‌برداری در بخش آب و کشاورزی باید اصلاح شود، زیرا به‌صورت دستوری نمی‌توان جلوی کشاورزان را در زمینه کاشت محصولات گرفت، یادآور می‌شود: برخی کشاورزان در مواجهه با جلوگیری از کاشت محصولات آب‌دوست عنوان می‌کنند تا زمانی که آب وجود داشته باشد، به کاشت اقدام می‌کنند، این در حالی است که در ارتباط با منافع مربوط به انفال و عامه مردم دچار خلأ قانونی هستیم.

معاون زراعت سازمان جهاد کشاورزی استان لرستان تبیین قانونی و شرعی ضرورت توجه کشاورزان به بهره‌وری مناسب از منابع موجود آب را در کنار کار فرهنگی و اطلاع‌رسانی در این زمینه تاثیرگذار می‌داند و می‌گوید: اگر شرایط کاشت محصولات و بهره‌وری نامناسب در بخش آب در استان به همین صورت ادامه داشته باشد، تا ده سال آینده کشاورزی در لرستان تعطیل می‌شود، زیرا از هم‌اکنون نیز دبی آب چشمه‌ها، قنات‌ها و رودخانه‌های استان بشدت کاهش یافته است.

در همین حال رئیس کمیسیون کشاورزی و آب اتاق بازرگانی خرم‌آباد با تاکید براین‌که باید تدابیری اندیشیده شود تا بحران آب را در بخش‌های مختلف بویژه بخش کشاورزی مدیریت کرد، تغییر الگوی کشت، استفاده از بذرهای مقاوم در مقابل خشکسالی و توسعه سیستم‌های آبیاری نوین را از جمله راهکارها در این بخش عنوان می‌کند و می‌گوید: امروز وضع منابع آب استان به گونه‌ای است که باید متناسب با خشکسالی‌های موجود در بخش آب و کشاورزی حرکت کنیم.

مرتضی هادی‌پور با یادآوری این‌که میزان تولید و کاشت محصولات در بخش کشاورزی باید متناسب با وضع کنونی و با در نظر گرفتن مشکلات ناشی از خشکسالی باشد، می‌افزاید: سازمان جهاد کشاورزی نیز باید در زمینه کشت محصولات نظارت کافی داشته باشد و خلأ قانونی و آموزشی در این بخش با همکاری دستگاه‌های مختلف رفع شود.

وی یکی از دلایل شکست سیاست‌های مسئولان در این بخش را حضور نداشتن کشاورزان در تصمیم‌گیری‌ها می داند و می گوید: همین امر موجب می‌شود بهره‌برداران بخش کشاورزی به مشکلات موجود و اهمیت تصمیمات، واقف نباشند.

استفاده از آبیاری نوین

یکی از راهکارهای جلوگیری از هدررفت آب در بخش کشاورزی، تغییر روش سنتی آبیاری و استفاده از روش های آبیاری نوین و قطره‌ای است که طی سال‌های اخیر در دستور کار مسئولان کشاورزی کشور قرار گرفته و حتی در برخی مزارع نیز اجرا شده، اما هنوز راه زیادی تا تجهیز کامل همه مزارع به این سیستم باقی مانده است.

این شیوه بویژه در مناطق کم‌آب و نیمه‌خشک می‌تواند موثر واقع شود، به طوری که علی اوسط هاشمی، استاندار سیستان و بلوچستان در این زمینه یادآور شده است: با توجه به خشکسالی‌های به‌وجود آمده در دهه‌های اخیر در استان، باید نسبت به جایگزین کردن کشت‌های نوین به جای سنتی و روش‌های آبیاری مکانیزه روی آورد.

محمد نصراصفهانی، مدیرکل پیشین سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان نیز از راه‌های نجات اصفهان از خشکی را تغییر در شیوه آبیاری دانست و افزود: حدود 20 درصد زمین‌های کشاورزی استان به سیستم آبیاری مکانیزه مجهز شده و سال 90 با 170 میلیارد تومان حدود 800 طرح در این استان اجرایی شده است.

صفدر نیازی، مدیرکل جهاد کشاورزی استان چهارمحال و بختیاری نیز از تجهیز 400 هکتار از باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی این استان به سامانه آبیاری نوین خبر داد و گفت: برای اجرای این طرح، 16 میلیارد ریال هزینه شده و 250 کشاورز در اجرای این طرح مشارکت داشته‌اند.

به گفته وی، مطالعه اجرای سامانه آبیاری نوین در ده هزار هکتار دیگر از باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی این استان نیز در دست اقدام است.