یک شاهی قلیان، دو شاهی قهوه

امروز از قهوه‌خانه‌های بزرگ و باغچه‌دار اثری نمانده، قهوه‌خانه داران قدیم هم که هنوز زنده‌اند یا بسیار پیر و فرسوده‌اند یا این‌که به جای قهوه‌چی‌گری به مشاغلی دیگر روی آورده‌اند. از میان قهوه‌خانه‌های قدیمی که قدمت آن البته به زیر صد سال در تهران می‌رسد می‌توان به این‌موارد ‌ اشاره کرد: قهوه‌خانه معمارنژاد در خیابان ایران نبش کوچه روحی، قهوه‌خانه قاسم گوسفندی در بازارچه شاهپور در کوی جلوخان معیر، قهوه‌خانه حسین مهدی در محله صابون پزخانه باغ فردوس، قهوه‌خانه اختیاریه معروف به «علی مشد عزیز» در ضلع غربی و دهانه خیابان جنوبی اختیاریه .

البته در سال‌های اخیر در بازسازی قهوه‌خانه‌های قدیمی یا احداث چایخانه با سبک معماری ساختمان‌های قدیمی تلاش‌هایی صورت گرفته است که قهوه‌خانه آذری در خیابان ولیعصر نزدیک میدان راه آهن و روبه‌روی ساختمان ناحیه 4 شهرداری منطقه 11 نمونه‌ای از مورد اول و قهوه‌خانه دیزی در خیابان ایرانشهر شمالی مصداق مورد دوم است.

فضای داخلی قهوه‌خانه

قهوه‌خانه‌ها در تهران شکل و وضع خاصی داشتند، هر قهوه‌خانه از فضایی نسبتا وسیع تشکیل شده بود که دورتا دور آن را با سنگ و آجر به صورت سکو در آورده و مردم روی آن سکوها نشسته و به نوشیدن چای و قهوه و کشیدن قلیان مشغول می‌شدند و در ضمن به گفت‌وگو و بحث درباره مسائل روز می‌پرداختند. قلیان در دوره ناصرالدین شاه به طبقه اعیان و رجال سرشناس اختصاص داشت و چپق به طبقه پایین و کلاه نمدی‌ها مربوط می‌شد.

سالن سرپوشیده قهوه‌خانه‌ها بیشتر با اشیای زینتی مانند تابلو، شمایل بزرگان دین، عکس پهلوانان، قالیچه، علامت، کتل و چراغ‌های گوناگون مفروش و مزین می‌شد. روی سکوهایی که نشیمنگاه مشتریان بود قالیچه‌های خوش رنگ و زیبا گسترده می‌شد. برخی قهوه‌خانه‌ها با مجموعه‌ای از پرده‌ها و تابلوهای نقاشی آراسته شده بود که دارای مضامینی مذهبی مثل قیام عاشورا، تصاویر حضرت رسول اکرم(ص)، امیرالمومنین علی(ع) و نبردهای آن بزرگان بود یا موضوعات ملی را بر می‌گرفت مثل داستان‌های رزمی و بزمی ایرانی، رخدادهای افسانه‌ای و حماسی، چهره شاهان و قهرمانان شاهنامه فردوسی. از اواخر دوره سلطنت قاجاریه به بعد اوج دوره نقاشی عامه در قهوه‌خانه بوده است.

همان‌طور که اشاره شد مشتریان ابتدا روی سکوهای مفروش به قالی یا زیلو می‌نشستند و قهوه‌خانه‌های قدیمی بدون میز و صندلی، در و پنجره و شیشه بود تا این‌که از اوایل سلطنت پهلوی این ابزار و وسایل به این مکان راه یافت.

از نظر معماری شباهت زیادی بین قهوه‌خانه‌ها و سربینه حمام‌های قدیمی وجود داشت که دیوارها با کاشی پوشیده می‌شد و قهوه‌خانه علاوه بر فضای سرپوشیده، دارای فضای سربازی هم بود که به آن باغچه می‌گفتند.

ناهار قهوه‌خانه‌ها آبگوشت بود که در قدیم از دیزی‌های سنگی، ظروف سفالی ساده، لعابدار و چینی استفاده می‌شد و در دهه‌‌های اخیر از ظروف روئی و استیل برای اسباب ناهار استفاده می‌شود. بهای هر استکان چای دو شاهی (یک دهم ریال)، قلیان با بهترین تنباکو مهیا شده در قلیان چوبی و کوزه گلی آب چکان و به اصطلاح چاق شده به وسیله متخصص‌ترین کارگران قلیان چاق کنی یک شاهی (یک بیستم ریال) بود، یکی از شرایط این بود که مشتری حتما باید دو عدد چای بنوشد.

عملکرد قهوه‌خانه از گذشته تا امروز

پس از شکل‌گیری محله‌ها و بازارها در کنار مجموعه‌ای از واحدهای صنفی، نیاز به احداث قهوه‌خانه نیز ملموس شد و تقریبا در هر محله‌ای قهوه‌خانه‌ای بزرگ یا کوچک به فراخور امکانات آن محل راه‌اندازی شد که در ابتدای امر محلی برای خوشگذرانی قشرهای مرفه جامعه بود، اما با جا افتادن آن در بین طبقات متوسط جامعه بخصوص صاحبان مشاغل آزاد به آن روی آوردند و در اینجا بود که بعضی از قهوه‌خانه‌ها‌‌ به صنف و گروه خاصی اختصاص و هرکدام از آنها پاتوق قشر خاصی از جامعه شد.

این نهاد به مرور زمان همراه با زورخانه به عنوان مکان‌هایی جهت تقویت روحیه ملی و مذهبی مردم نقش موثری را ایفا کردند حتی تصاویری از پهلوانان به عنوان بزرگداشت آیین جوانمردی بر دیوار قهوه‌خانه‌ها نقش بست. قشرهای مختلف مردم پس از فراغت از کار روزانه و در اوقات بیکاری در قهوه‌خانه‌ها جمع شده و ساعت‌ها وقت خود را به تبادل نظر در امور اجتماعی، اقتصادی و سیاسی می‌پرداختند، آنها گرفتاری‌های خانوادگی، محلی و مسائل مادی خود را در آن نشست‌های دوستانه مطرح و حل می‌کردند.

به هنگام عزاداری و روضه‌خوانی بویژه در ایام دهه محرم و اربعین به مکان گردهمایی تبدیل می‌شد. نقالان و قصه‌گویان که تا قبل از تشکیل قهوه‌خانه در فضاهای عمومی و گذرگاه‌های پر رفت و آمد معرکه می‌گرفتند پایگاه مناسب و ثابتی برای نقالی یافتند.این امر از اواسط دوره قاجار به صورت برنامه رایج و پر خواهنده قهوه‌خانه‌ها در آمد. مطالب موردنقل نیز به فراخور درک و دانش مستمعان از قهوه‌خانه‌ای به قهوه‌خانه دیگر متفاوت بود.

البته با توسعه روابط فرهنگی و تجاری ایران با کشورهای اروپایی و گسترش وسایل سمعی ـ بصری و بویژه ورود رادیو و تلویزیون به قهوه‌خانه‌ها ، این نهاد اجتماعی اعتبار خود را به مرور زمان از دست داد و بتدریج به عنوان محلی برای نوشیدن چای، خوردن صبحانه و ناهار و رفع خستگی شکل گرفت. گاهی هم برخی اوباش در آن مکان موجبات شلوغی را فراهم می‌آوردند و بر همین اساس بود که کنت دو مونت فرت، رئیس اداره پلیس ایران قانونی را برای انتظام امور قهوه‌خانه‌ها وضع کرد قریب به این مضمون: هرکس که اسباب نزاع را فراهم کند از 48 ساعت تا یک ماه حبس شود و از یک تا ده تومان جریمه از وی اخذ شود. اگر صاحب دکان هم در وضع منازعه فورا به مامور پلیس اطلاع ندهد و منازعه را ابقا کند، او نیز شریک جریمه و حبس بوده و در مدت محبوسیت قهوه‌خانه بسته خواهد شد.

قهوه‌خانه‌ها در اوضاع و احوال ایران نقش موثری داشته و اقشار مختلف در این مراکز دور هم جمع شده و به تصمیم‌گیری پیرامون حوادث جاری می‌پرداخته‌اند. فراموش نکرده‌ایم پس از انعقاد قرارداد انحصار کشت و بازرگانی دخانیات به انگلستان و استفتای مردم از آیت‌الله میرزای شیرازی در زمینه تکلیف شرعی استعمال قلیان، در آن هنگام که حکم آن بزرگوار مبنی بر تحریم استعمال توتون و تنباکو صادر شد، قهوه‌خانه‌ها هم همگام با دیگر اقشار مردم قلیان‌ها را شکسته و به خیابان‌ها ریختند و در مقابل این حکم سر تعظیم فرود آوردند.

ندا حق طلب / جام جم