در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
علم جدید از تصادف به انتخاب
در روزهای اول سال جدید، در حالی که سرمای زمستان جای خود را به شکوفه های بهاری می داد، دبیر کل یونسکو به همراه 14 نفر از دانشمندان منتخب این سازمان ، از سراسر جهان ، در کنگره بین المللی اخلاق زیستی در تهران شرکت کردند.
این کنگره ، بازتاب گسترده ای در رسانه ها داشت اما به دلیل وقوع آن در روزهای اولیه سال جدید، بسیاری از مطبوعات نتوانستند به تفصیل نسبت به نحوه برگزاری آن اقدام کنند.
آنچه در پیش می آید، گفتگوی اختصاصی جام جم با پروفسور مارگارت سامرویل ، برگزیده جایزه ابن سینا برای اخلاق در علم ، در نخستین کنگره اخلاق زیستی است.
فکر می کنید چرا برای دریافت جایزه ابن سینا برای اخلاق در علم انتخاب شدید؛
دریافت این جایزه برای من افتخار بزرگی بود و من کماکان از همه افرادی که در عملی شدن آن نقش داشتند عمیقا تشکر می کنم.
به اعتقاد من این که یونسکو و جمهوری اسلامی ایران به عنوان راهی برای ترویج اخلاق در علم در قرن بیست و یکم این بودجه را متحمل شدند، یک هدف اخلاقی است.
در اخلاق هیچ گاه کلمات را بی طرفانه انتخاب نمی کنیم. با در نظر داشتن این مطلب بود که من ، در معنی و تاثیر نامگذاری این جایزه ، به نام ابن سینا تعمق کردم و به نظرم نام این دانشمند با مقوله اخلاق در علم بسیار مناسب بود.
از این ارتباط چه نتیجه ای حاصل می شود؛
به نظر من اشتباه است که حرکت در اخلاق را مانند یک پاندول در نظر بگیریم که به عنوان مثال از ارزشهای محافظه کارانه به ارزشهای لیبرال رفته و دوباره به ارزشهای محافظه کار بر می گردد.
فکر می کنم شایسته است که حرکت اخلاق را با مدل یک مارپیچ دوگانه مثل مارپیچ دوگانه DNA عنوان کنیم.
در اخلاق به موازات با قلمروهای دیگر دانش که به اخلاق مرتبطاند به عنوان مثال با علم ، به جلو حرکت می کنیم ، اما دوباره به مبادی ای که از آنها حرکت کرده ایم برمی گردیم.
ما نیاز داریم قسمتهایی از دانش گذشتگان که مورد غفلت و مسامحه واقع شده اند را بازیافته و با علم روز تلفیق کنیم.
ماه می گذشته که این جایزه را دریافت کردید شخصیت ابن سینا در ذهن شما چگونه بود؛
آن زمان من این افتخار را داشتم که از ساختمان کوچک تک اتاقه در اصفهان که ابن سینا در آن تدریس می کرد، بازدید کنم.
با خود فکر می کردم دیدگاه او در مورد دانش امروز ما که متحول کننده اذهان بوده و گستره بی سابقه ای دارد، چگونه خواهد بود.
به نتیجه ای هم در این مورد رسیدید؛
میدان دید ما از سویی به وسعت فضای لایتناهی است و دانش «فیزیک فضا» دید ما را نسبت به جهان هستی و کائنات متحول کرده است.
از سوی دیگر دامنه دید ما با تحقیقات ژنتیک ، زیست شناسی مولکولی و نانوتکنولوژی که دیدگاه ما نسبت به همه موجودات زنده ، از جمله خود ما را متحول ساخته است ، بسیار کوچک شده است.
در واقع ما می توانیم خود را به صورت ماشین های ژنی ببینیم که از غبار کیهانی تشکیل شده اند. با این دیدگاه ، می توان دانش وسیع فضا را با دانش بسیار ریز مولکولی تلفیق کرد.
هرچند به عقیده من این هنوز با واقعیت وجودی ما فاصله بسیاری دارد.
چطور این دیدگاه می تواند بر تمامی علوم سایه افکند؛
ما باید تاثیر این دیدگاه را با برخی از ارزشها، نگرشها و باورهای مهم بررسی کنیم. من فکر می کنم این تاثیر به واکنش ما به دانش علمی جدید و این به نوبه خود به جهان بینی ما بستگی دارد.
یعنی دریچه ای که ما از طریق آن دنیا را درک می کنیم و همچنین مفهوم زندگی و ارزشهای مشترک را پیدا می کنیم و سوالهایی مثل «من اینجا چه می کنم؛» را می پرسیم.
دانش علمی جدید چه نقشی می تواند داشته باشد؛
دانش علمی جدید می تواند و باید حیرت و شگفتی بیشتری از گذشته در مورد خودمان ، جهان هستی و جایگاه ما در آن و در مورد عظمت آنچه اکنون می دانیم که نمی دانیم ، برانگیزد.
اما من اعتقاد دارم این دانش نباید همان طور که گاهی اتفاق می افتد به پوچی منجر شود. به نظر خود شما چطور و چه دیدگاهی می تواند باعث ترویج شگفتی و حیرت شود.
احتمال وقوع و واکنش های یاس آلود و پوچی گرا را کمتر می سازد؛
پاسخ این سوال را می توان در همدان و در مقبره ابن سینا پیدا کرد. اول این که پیکر ابن سینا را، دوازده ستون نمادین از آموزه ها و دانش او احاطه کرده است.
فراگیری ما نیز باید به همین ترتیب پایه محکمی داشته باشد. اما ستون ها از سقف روی مقبره ، عبور کرده و در بالاترین نقطه آرامگاه در هوای آزاد به شکل یک گنبد به هم می رسند، که آفتاب و مهتاب و برف و باران به آن می خورد و از لابلای آنها هم نسیم و هم طوفان می تواند جریان پیدا کند.
باید اجازه بدهیم دانش ما، بویژه اخلاق زیستی ، آزادانه در معرض معادل های فکری این عناصر - موافقت ، مخالفت ، بحث ، بررسی ، انتقاد، قبول و گاهی مردود شدن - قرار بگیرد تا آزموده شده ، تکامل یافته و تصفیه گردد.
این ستون های نمادین ، به ما می گویند لازم است هم قلمروهای تخصصی دانش و هم تلفیق آنها، به طور مستمر تکامل یابند. یعنی این که لازم است دانش تلفیقی ، بویژه در زمینه اخلاق زیستی را دوباره خلق کنیم.
همان طور که برای ابن سینا شخصا به عنوان یک دانشمند صادق بود و برای ما نیز به عنوان جوامع ، صدق می کند، باید اطمینان حاصل کنیم که علم به تنهایی ، بدون همراهی ارزشهای انسانی و دانش علوم انسانی و اجتماعی به پیش نتازد.
چطور می توانیم این اطمینان را به طور قطع داشته باشیم؛
این تحقیقات باید ادامه یابد و به جای این که اخلاق - در بهترین شرایط - تنها به عنوان یک پیوست به علم اضافه شود، برای نهادینه کردن اخلاق در علم ، متدولوژی های ترارشته ای ایجاد شود.
به نظر شما اخلاق در علم جدید چه جایگاهی دارد؛
علم جدید ما را از تصادف به انتخاب برده است و با این کار ما را با فرصتها، ریسکها و چالش های عظیمی مواجه کرده است ، به طوری که حتی با گزینه های فوق العاده و بی سابقه ای که پیش روی ما گذاشته است ، نه تنها محیط فیزیکی ما، بلکه روح انسانی ما را هم ممکن است نابود کند، مگر این که ما خردمندانه ، شجاعانه ، مستحکم و گاهی با خویشتنداری عمل کنیم.
بزرگترین هدف اخلاق ، هدایت ما به سمت کلمات ، تصمیم گیری ها و عملکردهایی است که این ویژگی ها را هویدا می کنند.
در مورد جستجوی گسترده ای که این روزها برای اخلاق در علم آغاز شده چه فکر می کنید؛
این جستجو انقلابی در خودآگاهی و وجدان است. ما اکنون نسبت به تعارض ها و خلائهای ارزشی مرتبط با بسیاری از موضوعاتی که با آنها مواجه هستیم خودآگاهی داریم.
همچنین می دانیم که باید برای پیدا کردن ارزشهای مشترک به منظور ایجاد یک دنیای چند فرهنگی ، تکاملی ، جهانی شده و از نظر علمی پست مدرن به جستجو بپردازیم.
شاید اگر ما کارمان را خوب انجام دهیم ، دنیای ما روزی تبدیل به یک جامعه جهانی شود. اخلاق در علم ، زمینه وسیعی است که در آن ما به دنبال ارزشهای مشترک می گردیم.
اما اخلاقیاتی که برمی گزینیم ، کاربرد و تاثیری فراتر از علم خواهد داشت. در واقع با این که اخلاق در علم به خودی خود با اهمیت است ، حداقل به همان اندازه در ماورای علم نیز اهمیت دارد.
با اخلاقیاتی که باید بر علم فناوری جدید حاکم شود چه باید کرد؛
حساسیت به وجدان فردی و دسته جمعی بسیار مهم است ، چرا که گاهی در توسعه و استفاده از این اخلاقیات باید انتخاب های سختی بین درست و نادرست انجام دهیم.
در اخلاق زیستی باید نهایت تلاش ما این باشد که افرادی چون ابن سینا را سرمشق خود قرار دهیم. در واقع چالش ما در این کنگره نیز در تحقق همین امر بوده است.
عاصفه اله وردی 
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
