راه طولانی ایران تا «برن»

اگر به فهرست کشورهایی که هنوز عضو کنوانسیون برن ( معاهده بین‌المللی درخصوص حق تکثیر و حق مؤلف) نشده‌اند نگاهی بیندازیم، می‌بینیم نام ایران با پیشینه ارزشمند تمدنی و فرهنگی خود در کنار کشورهایی قرار گرفته که بسختی می‌توان آنها را روی نقشه جغرافیایی پیدا کرد؛ کشورهایی نظیر بوروندی، پالائو، تووالو، اوگاندا، تیمور شرقی، جزایر سلیمان، پاپوآ، گینه‌نو، جزایر مارشال، سومالی، سائوتومه و پرینسیپ، سن مارینو، سیشل، نائورو، وانواتو. این در حالی است که تاکنون 167 کشور جهان به عضویت کنوانسیون برن درآمده‌اند و از مزایای آن بهره می‌برند اما نپیوستن ایران به این کنوانسیون باعث شده است آثار کلاسیک ایران مانند آثار مولوی یا آثار دانشمندان ایرانی از سوی برخی از کشورها همچون ترکیه و کشورهای عربی مصادره شود. همچنین به علت ناآگاهی و حضور نداشتن در محافل ادبی و فرهنگی بین‌المللی، پدیدآورندگان ایرانی با رایت اندک یا بدون هیچ‌گونه رایتی تمام حقوق کتاب را به ناشران دیگر کشورها واگذار می‌کنند. از آنجا که ایران عضو کنوانسیون برن نشده است و به‌طور قانونی نمی‌تواند علیه ناشران سایر کشورها اعلام جرم کند، در برخی کشورها از جمله کشورهای عربی، آثار ایرانی را بدون رعایت کپی رایت ترجمه و عرضه می‌کنند. با وجود ضرورت پیوستن به کنوانسیون برن، اما هنوز نظرات مخالفی برای پیوستن به این معاهده وجود دارد.

علیرضا ربانی، عضو کارگروه بین‌الملل اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران درباره لزوم پیوستن به کنوانسیون برن به «جام‌جم» می‌گوید: کسانی که با پیوستن به کنوانسیون برن مخالفت می‌کنند، دلایلی همچون از دست رفتن امکان کپی رایگان نرم‌افزارهای کامپیوتری یا آسیب رسیدن به اعتقادات دینی و فرهنگی و حذف ممیزی در حوزه نشر و کتاب را مطرح می‌کنند. این در حالی است که آنها درخصوص استفاده رایگان از نرم‌افزارها به این نکته توجه ندارند که در دسترس بودن رایگان این نرم‌افزارها خود تا چه حد موجب فراگیری سطحی آنها شده و سیستم‌های علمی کشور را آسیب‌پذیر کرده است. علاوه بر این، از بین رفتن داده‌ها و آسیب‌پذیری شبکه‌های کامپیوتری که ساعت‌ها کار صرف آن شده است یا حملات ویروسی هنگام استفاده از نرم افزارهای کپی، ضررهای زیادی به ما تحمیل کرده است.

ربانی همچنین تاکید می‌کند: به‌منظور پیشگیری از این آسیب‌ها بسیاری از شبکه‌های حساس بانکی یا صنعتی از نرم‌افزارهای اصلی استفاده می‌کنند و هزینه‌های آن را می‌پردازند.

او ادامه می‌دهد: عده‌ای از مخالفان پیوستن به این کنوانسیون در داخل کشور، ایران را در تولید و خلاقیت‌های فردی در بخش‌های فرهنگ و ادب و علم و تکنولوژی بسیار حقیر می‌شمرند و بر این اساس از اعمال سلطه کشورهای قدرتمند در صورت قبول کپی رایت صحبت می‌کنند. در حالی که با توجه به پیشینه تمدنی ما‌ و برخورداری از نویسندگان توانمند و خلاق، آثار ارزشمند ادبی و علمی کلاسیک و معاصر ایرانی می‌تواند جایگاهی رفیع در بازارهای جهانی پیدا کند؛ البته به شرط آن‌که قواعد ورود به این بازارها را بدرستی بشناسیم و برای آن برنامه‌ریزی کنیم.

ربانی می‌گوید: چند سال پیش در نمایشگاه بیست و سوم کتاب تهران، به همت دوستانی که نمایندگی ناشران خارجی را دارند، بخش ویژه‌ای به آثار نویسندگان ایرانی که آثارشان در دیگر کشورهای جهان و توسط ناشران خارجی به چاپ رسیده است، اختصاص یافت و بیش از 3000 اثر جمع‌آوری شد. بسیاری از این نویسندگان در ایران زندگی می‌کنند اما آثارشان توسط ناشران خارجی به چاپ رسیده است و این پرسش مطرح است که اگر ناشر ایرانی توان حضور در بازارهای جهانی را داشت و می‌توانست رایت این‌گونه آثار را به ناشران خارجی بفروشد، آیا باز هم نویسنده ایرانی اثرش را که زاییده فکر و خلاقیت ایرانی است در اختیار ناشر خارجی می‌گذاشت؟

صاحبنظران حوزه نشر براین باورند که ناشران ما گرچه می‌دانند حضور در بازارهای بین‌المللی برای آنها سرنوشت‌ساز است، اما از یک طرف با مشکلات داخلی همچون افزایش هزینه‌ها، تولید و فروش پایین کتاب دست به گریبان هستند، و از طرفی راه ورود به این بازارها را تمرین نکرده‌اند و نمی‌دانند. ورود به بازارهای جهانی در کنار آثار فراوانی که از اقصی‏نقاط جهان در این بازار حضور ‏‏‏می‏‏یابند، دشوار و مستلزم شناخت بیشتر اصحاب نشر ایران از مواردی نظیر کپی‏رایت و فهم و درک عمیق‏تر از محتوای آن و آموزش برای مکاتبات و مراودات مؤثر ‏‏‏بین‏المللی است. علاوه بر مساله کپی رایت، کثرت ناشران ایرانی و آثار محدودی که هر یک برای عرضه به خارجیان دارند‌ و نیز هزینه‌های سنگین حضور در محافل بین‌المللی، ورود به این بازارها را دشوار کرده است. همچنین مطالعه‏‏ ‏بیشتر و شناخت دقیق‏تر از مخاطبان خارجی و سلایق ا‏‏یشان نیز از نکات مهمی است که کمتر مورد توجه ناشران داخلی بوده است. ناشران ایرانی باید بیاموزند آثاری که فقط با راهبرد توزیع و فروش در بازارهای داخلی تهیه ‏‏‏می‏‏شود‌ و بعضا محتوای نازل دارند، شانس چندانی برای ورود به بازارهای جهانی ـ که همواره آثاری قابل اعتنا از سراسر جهان به آن تزریق می‌شود ندارد و لازم است تغییرات و تطبیق‏ها‏یی در آنها صورت گیرد تا به صورتی جذاب و با زبانی گویا و قابل فهم و در عین حفظ ارزش‌های بومی در اختیار مخاطبان غیر‌ایرانی قرار گیرد.

ربانی دراین باره خاطرنشان کرد: این وظیفه ناشران است که دولت را به حل مسائل این حوزه ترغیب کنند. تشکیل آژانس‌های ادبی که با اصول ارتباط با ناشران و آژانس‌های خارجی آشنا هستند و قواعد ورود به بازارهای بین‌المللی را می‌شناسند از ضرورت‌هایی است که لازم است به صورت جدی به آن پرداخته شود.

عضو کارگروه بین‌الملل اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران در این باره می‌گوید: هم‌اکنون حتی ناشران یا آژانس‌هایی که در ایران با دشواری و تحمل هزینه‌های سنگین سعی در معرفی و فروش رایت آثار ایرانی دارند تا بلکه بتوانند نظر مساعد دولت و دست اندرکاران امور علمی و فرهنگی را برای مساعدت جلب کنند، زمانی که برای عقد قرارداد ترجمه یک اثر ایرانی به توافق می‌رسند، متاسفانه ناگزیرند در قراردادهای فیمابین، قوانین کشور طرف مقابل را ملاک عمل قرار دهند و حال آن‌که اثر متعلق به یک نویسنده ایرانی است و باید قوانین کشور ایران در قرارداد حاکم باشد. اما چون در عمل چنین قانونی پذیرفته نشده است، امکان اعمال قوانین ایران در قرارداد وجود ندارد. این مساله نوعی شرمساری است که ما حتی اگر با ترکیه برای ترجمه یک اثر ایرانی قرار داد می‌بندیم، باید قوانین ترکیه را ملاک عمل قرار دهیم. برای کشورهای دیگر هم به همین صورت است.

عضو کارگروه بین‌الملل اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران، حضور در عرصه‏ها‏ی ‏‏‏بین‏المللی را مستلزم ایجاد نیروی محرکه‏ ‏اولیه و سرمایه‏گذاری می‌داند و می‌گوید: توجیه و تأمین این سرمایه برای بیشتر ناشران داخلی ـ که اغلب از تیراژ پایین کتاب و ‏سود پایین رنج ‏‏‏می‏‏برند ـ امکان‏پذیر نیست. در اینجا نقش دولت و اتحادیه‏ها‏ی صنفی بسیار مهم جلوه می‌کند. چنانچه حمایتی در این باره صورت نگیرد، این حرکت ره به جایی نخواهد برد، چراکه در این نوع سرمایه‏گذاری تنها باید به منافع بلندمدت اندیشید و تفکر سودآوری کوتاه‏مدت را از ذهن دور کرد.

به گفته او، تشکل‏ها‏ی صنفی در این ارتباط ‏‏‏می‏‏توانند به کمک بخش‏ها‏ی دولتی بیایند و با سازماندهی دقیق و آماده‏سازی بستر حضور نویسندگان و ناشران توانمند در نمایشگاه‏های بین‌المللی کتاب، جشنواره‏ها‏ی فرهنگی و ادبی جهانی و جشنواره‏ها‏ی هنری مساعدت تشکیلاتی لازم را به آنها بکنند تا زمینه‏ ‏حضور فعال، گسترده و مستقل ناشران و آژانس‌های ادبی داخلی در موارد بعدی فراهم آید.

او می‌افزاید: همچنین لازم است بخش دولتی و اتحادیه‏ها‏ی صنفی نشر، مشوق ایجاد آژانس‏ها‏ی ادبی در حوزه‏ها‏ی موضوعی گوناگون باشند. این آژانس‏های ادبی هستند که می‏توانند ناشران را در عرضه‏ ‏آثارشان یاری دهند و راه را برای ورود آثار آنها به عرصه‏‏ ‏‏‏بین‏المللی باز کنند.

ربانی یکی دیگر از مشکلات این عرصه را با توجه به تحریم‌ها نقل و انتقال و جابه‌جایی ارز می‌داند و چنین توضیح می‌دهد: این مساله‌ای است که معاملات بین‌المللی را با چالش فراوان روبه‌رو کرده است. در موارد معدودی که فروش رایت به ناشران خارجی صورت می‌گیرد، گیرنده وجه در ایران با مشکل در دریافت روبه‌روست و مجبور است به راه‌های عجیب و غریبی روی آورد که پر هزینه و غیرمتعارف است. به عنوان نمونه ناشر ایرانی درخواست پرداخت رایت توسط ناشر خارجی به حساب دخترخاله و پسرعمو و امثال آن در خارج از کشور را دارد.

خوشبختانه با اقدامات اخیر صورت گرفته از سوی دولت جدید، امید است بزودی شاهد رفع تحریم‌ها و گشایش در امر عقد قراردادها و نقل و انتقال ارز باشیم و با حل مشکلات، حرکتی سازنده شکل گیرد و گشایشی در مبادله‏‏ ‏آثار به‌وجود آید که منافع طرفین را تأمین کند.

سیدحسن میرحسینی، دبیر شورای سیاست‌گذاری و هماهنگی مالکیت معنوی نیز معتقد است: پیوستن به قوانین بین‌المللی هم مزایا دارد، هم معایب و با توجه به این‌که تعداد کشورهایی که به کنوانسیون برن پیوسته‌اند، خیلی بالاست و تقریبا ما جزو آخرین کشورهایی هستیم که هنوز به عضویت آن درنیامده‌ایم، امیدواریم متولیان تا به حال این لایحه را به دولت تقدیم کرده باشند.

میرحسینی می‌‌افزاید: این لایحه یک بار قرار بود به مجلس برود، ولی دوباره برگشت و گفته می‌شود دوباره در کمیسیون لوایح دولت مطرح خواهد شد.

او درباره لایحه‌ تنظیم‌شده می‌گوید: در این لایحه‌ ما به موازین بین‌المللی نزدیک شده‌ایم و حتی در مواردی بالاتر از آنها قوانین را تنظیم کرده‌ایم. همچنین در این لایحه قراردادهای نشر هم دیده شده است. اما به نظر باید در قراردادهای نشر نوع نگاه به این مقولات مشخص شود. مثلا یک نگاه این است که قرار داد بین ناشر و مولف امضا می‌شود و در اینجا دولت چه‌کاره است؟ بنابراین قوانین باید با این مبنا تنظیم شود و نگاه دیگر این‌که دولت حق دارد در این‌گونه قراردادها دخالت کند و قراردادها باید با توجه با این نگاه تنظیم شود.

میرحسینی همچنین می‌گوید: متاسفانه در زمینه‌ قانون مالکیت ادبی و هنری مشکلاتی وجود دارد که باید حل شوند تا بتوانیم با استفاده از این فرصت از ظرفیت‌های کنوانسیون برن استفاده کنیم.

سیما رادمنش ‌/‌ گروه فرهنگ و هنر